Uygur Dili Araştırmaları

Bu dili beraber yaşnatacağiz

Nice insanlar gördüm, üzerinde elbisesi yok. Nice elbiseler gördüm, içinde insan yok.

 

Okumak bir insanı doldurur, insanlarla konuşmak hazırlar, yazmak ise olgunlaştırır...(F. Bacon)

Uyghur Dilin Edebiy Geçmişi

9-Esir

Muhemmed Musa Harezmi (780-850) Hiwa, 20 yashlarda Baghdadqa barghan, “Muhteser Sindi Hind”, “Eljebir we Muqebela”, “Astronomiyalik Jedwel”, “Quyash Saiti Heqqide Risale”, “Yer Teswiri Kitabi”, “Yehudilarning Tarihi we Ularning Bayramlerini Belgulesh”

10-Esir

Bughrahan Hesen yaki Harun Bughrahan (991-993) Mollahaji “Bughrahanlar Tezkiresi”de uning bir qisim nezmiliri bar ikenlikini tilgha alghan, bizge yetip kelelmigen.

11-Esir

Abdulghappar Ibn Huseyin (1010?-1082). Qeshqer, “Tarihi Kashgheri”, “Meskeni Ustadiyan” yoq
Huseyin ibn Helef Kashgheri (973-1093) Qeshqer, Mehmud Kashgherining ustazi, Quranni sherhilep eser yazghan.
Mehmud Kashgheri (1011-1105) Qeshqer, Baghdad. “Diwan Lughat-it-Turk” bar
Mejdidin Muhemmed Ednani (10-11 esirler) Qarahanilar tarihini yazghan, yoq
Yusup Has Hajip (1019-1085) Balasaghun, Qeshqer, “Qutadghu Bilig” (1069) buning Ferghane, Wienna we Istanbul 3 nushisi bar.
Yusup Qadirhan (1024-1032) Qarahan Hesen Bughra Hanning oghli we warisi. bezi sheirleri “Bughrahanlar Tezkirisi”ge kirguzulgen.------------------------------------.
• Gerdizi “Zeynul Ehbar”

12-Esir

Ehmet Yukneki (1110?-1180?) Kashgar, “Etebetul-Heqayiq”
Muhemmed bin Eli Jaffar (12- esir) Semeqend, Qarahan Mesud bin Eli Qelich Tabghach Han (1156-1162)gha beghishlap “Dolet Siyasetining Asasi Olchemleri” namliq bir eser yazghan, yoq.
Nizamulmuluk (1092-?) Seljuq, “Siyasetname”
Yusup Sekkaki (1160-1229) Ili, Almaliqta chaghataygha meslihetchi bolghan, “Miftahul Ulum”

13-Esir

Alawidin Atamilik Juweyni (1226-1283) Hurasan, “Tarihi Jahan Kushahi”
Jamal Qarshi (1230-1310) Ili, Kashgar, “Surahullughet” (1303) Parsche, “Mulaqatulsurrah” Arabche.
Janibek Ogdulmish (1190-1256?) Issiq Kol, “Ogdulmish Oghli Janibekning Bashtin Kechurgenleri” ?
Rabghuzi (1310) Mesridin Burhanidin oghli Rabghuzi, Harezm, “Qissei Rabghuzi”
“Jamiul Tewarih” bezide “Persiye Tarihi” depmu atilidu. Rashidin Fezululla yazghan.

14-Esir

Heyder Harezmi (14-15 esir) “Mehzunul Esrar” yoq (ismi “Tezkiretul SHuira”, “Mejalsun Nefais”larda tilgha elinghan)
Lutfi, Mewlane Ebeydulla (1366-1465) Heart “Gul we Newruz”, Diwani Lutfi” bar
Sekkaki (1380-1465) Semerqend, bir diwani Biritish Museumda.
Seididin Kashgheri (1377-1456) Kashgar, Heart, Abdurahman Jamining ustazi, “Munyetul Muselli we Gheynetul Mufteda”, “Kelimet Hoja Bahaidin”, “Risalei Letaif”, “Wujudname”
Seyfi Serai (1321-1396) Mawarennehr, Saray, “Gulistan Bit Turki”, “Suheyil we Guldursun” bar.
Yusup Emiri (14-15 esir) Mawarennehr “Dehname”, “Beng we Mey Arsidiki Munazire” we bezi ghezelleri yetip kelgen. Newai Mejalisunda eghizgha alghan

15-Esir

Durbek (1409) Belsh, “Yusup-Zuleyha”
Elishir Newai (1441-1501) Heart. 24 eser yazghan
Huseyin Bayqara (1438-1506) Heart, “Risalei Huseyin Bayqara” Tashkentte ilan qilindi. Nawai “Mejalisun Nefais”te uninggha yuquri baha bergen.
Gedai, Mewlane (?-1404) Mewarennehr, Herat, Newai “Mejalisun Nefais”te melumat bergen, uning diwani 1973- yili Tashkentte elan boldi.
Mehmud Han (?-1509) Gherbi CHaghatay hani, “chingghizname”de uning bir qanche misra sheiri bar
SHah Gherib Mirza (15- esir) Mawarennehr, Newai “Mejalisun Nefais”te uning “Yana” radipliq ghezilidin misal alghan.
SHah Quli Uyghur (15- esir) Mawarennehr, Newai “Mejalisun Nefais”te uni muemma turide sheir yezishqa mahir dep tilgha alghan.
Seid Ehmed (1435) Mawarennehr, Emir Tomur Koreganning newrisi, “Teeshshuqname”
Yeqini (15- esir) Mawarennehr, “Oq we Ya Munaziresi” bar.

16-Esir

Amannisahan (1534-1567) Yarkend, “Ehlaq Jemile”, “SHuruhulqulup”, “Diwan Nefsi”, “Ishret Engiz” bular yoq.
Ayazbek Qoshchi (16- esir) Yarkend “Tarihi Reshidi (Zeyli)”de ikki sheiri bar; “chinggizname”dimu tilgha elinghan
Emiri. Hoten, “Diwan Irfan Emir Ferghane”, “Bayaz”da bar.
Seidi (1484-1533) Aqsu, 2 sheiri “Tarihi Reshidi (Zeyli)” arqiliq yetip kelgen.
Mejlisi (1533) Babur huzurida ishligen “Qissei Seyfulmuluk” bar, “Seyfulmuluk- Beduljamal”
Muhemmed Mirza Heyder Koregani (1499-1551) Tashkent, Keshmir, “Tarihi Reshidi”
Qelemdar Beg, Ibrahim Beg (1499-1569) Maralbeshi, “Qarlighach Hanim”, “Saadetning Qapqini”, “Beglerge Meslihet”, “Bilimge Medhiye”, “Dolan Tarihi” larni yazghanliqi melum. yoq.
Qidirhan Yarkendi (?-1572) Yarkend. muzikant, “Wisal”, “Diwan Qidiri” yoq.
Mirza Zirek chalish (16- esir) Qarasheher, Kashgar. “Tarihi Reshidi (Zeili)”de bir qanche sheiri bar
Reshidi (1510-1570) Abdureshidhan, “Diwan Reshidi”, Selatinname”, “Kitabi Tenbiye-enterbiye” bular yoq, “Tarihi Reshidi (Zeyli) de uning 2 Parsche sheiri we 3 ghezili hatirlinip qalghan.
Mirza Heyder (1533) “Jahanname”

17-Esir

Ebul Ghazi Bahadirhan (1603-1664) “SHejerei Turk”
Bubi Zeynep (1660) Yarkend
Harabati (1638?-1730?) Aqsu, “Kulliyat Mesnewi Harabati” bizge yetip kelgen.
Mehmud Joras (1620?- ?) Yarkend, “Tarih SHah Mehmud Joras”, “Tarihi Reshidi – Zeili”
Meshrep, Babarehim (1657-1711) Nemengan, Kashgar, “Mebdei Nur”, “Diwan Meshrep” bar
Molla Fazil Kichik (1652-1710) Yarkend, “Leyli-Mejnun”
• Zileyha Begim, Afaq Hoja(1626-1694)ning anisi, Kashgar, “Silsile Tuz Zehep”te yezishiche Hapiz SHirazi sheirlerini mutalie qilghan, Zileyhaning bezi terjimileri “Bayaz” di chiqti.
Zulfiye Kashgheri (17- esir) Kashgar, “Diwan Zulfiye” yoq.

18-Esir

Bubi Mesum Ezizem (Yarkend)
Esiri (18-19 esirler) Hoten. “Bayaz”larda bezi eserleri bar.
Abid Qumuli (17-18 esirler): Qumul, “Bayaz”larda qismen sheirleri bar.
Emini, Qumul “Bayaz”da 11 ghezili ilan qilindi.
Gheyreti (18- esir) Hoten, Yarkend. “Bayaz”da bir parche sheiri bar
Futuqi, Hoja Sidiq (1717-1756) Ili, Yarkend. Bezi sheirleri yetip kelgen.
Hoja Jahan Ershi (1685-1755) Hojend, Yarkend, “Diwan Ershi” bizge yetip kelgen.
Ibrahim Ibn Yusup (1775) Hoten, “Mentiqutteyr” bar
Ibrahim Meshhuri (18-19 esir) Yarkend, “Diwan Meshhuri” bar
Mehzun, Ismail (18- esir) Hoten, “Diwan Mehzuni”
Molla Salih (1742-?) Qaraqash, “Molla Salihning chechekni Hejwi Qilghani” muhemmes
Molla Abdul Elim SHair Ahun (1756) “Islamname”
Molla Muhemmed tomur (1717) “Kelile we Demine” Parschidin terjime, “Ehlaqul Muhinsin” Parschidin terjime.
Molla Niyaz (1777-?) Hoten, “Tezkirei Imam Zebihulla” (1797, tot imam tezkiresi)
Molla Heyder (18- esir) Hoten, “Jangnamei Hezret Ili”, “Rewzetush SHuhuda”, “Emir Abamusilim” ni Parschidin terjime qilghan.
Molla Yunus Yarkendi (18- esir) Yarkend, “Muhebbetname” (1755 Abdurahman Jamining Yusup Zileyha dastanini Parschidin terjime qilghan)
Muhemmet bin Abudllahan Mehdum (18- esir) Aqsu, “Ming Bir Keche”ni Arabchidin terjime qilghan.
Muhemmed Hoja Nizamidin (1837) Qaraqash, Firdewsi “SHahname”sini terjime qilghan.
Muhemmet Tomur Kashgheri (17-18 eris)Kashgar, “Kelile we Demine”, “Yusup-Zileyha”, “Ehlaqul Muhsin” larni Parschidin terjime qilghan.
Muhemmed Sidiq Reshidi (1715-?) Atush, “Sidiqname” (1785-7)
Muhemmet Sadiq Kashgheri (1740-1894) Kashgar, “Tezkirei Ezizan”, “Edebussalihin”, “Zubdetul Mesail Wel Eqaid”, “Tezkirei Eshabulkehf”, “Tarihi Iskenderiye we Tajinamei SHah”
Muhemmed Ewez (18-19 esir) Qaraqash, “Mehdum Ezem”, “Mejmuetul Ehkam”
Muhemmd Imin Hojamquli Hirqeti/Gumnam (1634-1724) Kashgar, “Muhebbetname we Mehnetkam” (1670)
Mutribe (18- esir) Kashgar, Perghane (K. Birowkof “Til-Edebiyat we Tarihi Mesileler” Alma-Ata 1948)
Nobiti (1696-1760?) Hoten, “Diwan Nobiti” (1747) bar.
Omer Baqi (1730-?) Yarkend, Newaiining “Ferhad-SHerin” we “Leyli-Mejnun”lerini nesrileshturup chiqqan.
Qasimi (1799) Kashgar, “Tezkirei Arslanhan” bar
Qelender (?-1747) Kashgar, Hoten “Diwan Qelender”
Qisuri, Molla Ehmed Ghojamniyaz (1717-1827) Pichan, “Rewzetil Zohra” bar.
SHah Hijran (1752) SHah Muhemmed Imin Ahun Ibn Hoja Nizamidin (1752) Yarkend, “SHahname”ni terjime qilghan “SHahname Turki”
Zelili (1672-1745?) Yarkend, Hoten. “Diwan Zelili”, “Sepername”, “Tezkirei CHihliten”, “Tezkirei Hoja Muhemmed SHirip”
“Alwan Nahshisi” 1769- yilidiki Uchturpan qozghilingi basturulghandin keyin chiqqan

19-Esir

Asi (19- esir): “Zefername”
Ahun Aghicha (1833) Hoten, inqilap serkerdisi Abudrahman Han Ghojaning anisi. qoshaqchi
Ashur Ahun Gheribi (1860): Hoten, “Emir Ali” dastani
Abdurehim Nizari (1776-1850) Kashgar. “Gheribilar Hikayesi” (Ziyai, Gheribi bilen birlikte), “Dibache”, “Leyli-Mejnun”, Perhad-SHerin”, “Rabie-Seidin”, “Durulnejad”, “CHahar Derwish” (Ziyai bilen)
Dilber Dorgha (19- esir), Qaraqash, shaire, “Mezlumlar Ahi” bar.
Ehmetshah Qaraqshi (1740-1828) Qaraqsh, “At Qissisi”, “Pul”, “Mewiler Sohbiti”, “Qichishqaq”
Gheribi Heste (19- esir) Hoten, “Hemzename” 1882- yili kochurulgen.
Hemra Bubi (19-esir) Aush, bezi ghezelliri ilan boldi.
Hislet Kashgheri (1785-?), Kashgar, Qoqand, “Mejmuetul SHuira”
Hoshhal Gheribi (1845). Kashgar. Qoqand, “Kulliyat Gheribi” bar.
Ismail Beg Binishan (1827) “Pendname”, “Diwan Binishan”
Imiri (1822-?) “Diwan Imiri”
Mehmud Hekimbeg (1814-1907) Atush, 1876-yili Kashgar hakimi bolghan, helq ichide bezi sheirleri bar
Mehmud Qari (1862-1910) Hoten, “Diwan Qari”
Molla Baqi (1842-1917) Kucha, “Beg bilen Qoy Heqqide”, “Kelturmishim”, Qimarwazning Hesriti”
Molla Eli Qushchi (1835-1902) SHayar, “Diwani Eli”
Molla Seidulla (1840-1913) Yengsar, Poskam. az sheirleri yetip keldi.
Molla Sidiq Yerkendi (1813) Yarkend, “Hemse Newai Nesri”, “CHahar Derwish” Parsichidin terjime.
Molla Musa Sayrami (1836-1917) Bay, “Tezkiretul Ewliya”, “Derbayan Eshabulkehf”, “Tarihi Eminiye”, “Tarihi Hemidiye”, “Diwan Mesniwi”, “Salamname”, “Tezkirei Hoja Afaq”, “Ferhad we SHerin”
Molla Zeydin (1815-1880) Pichan, letipe, “Almihan Qoshighi”
Molla Tohti (1840) Aqsu, “Erziyet”
Molla Qurban (1850) Hoten, Keriye, “Dastani Imam Jeferi Sadiq”
Molla Muhemmed Siyitniyaz (1834-1931) Lukchun, “Melumati Afaq” Parschidin terjime
Molla Muhemmed Niyaz (1856) Yengisar, “Mensur”
Moll Muhemmed Niyaz Yarkendi (1846) Yarkend, “Qissesul Gherayip”, “Tarihi Reshidi” Parschidin terjime
Molla Qushchi (19- esir) “Bazname” bar
Molla Tohti Gheribi (1816-1951) Lop, “Tohpetul Ushshaq Sani”
Molla Mirsalih (18-19 esirler) Kashgar “CHinggizname”
Molla SHakir (1805-1870) Aqsu, “Zefername”
Molla Bilal Ibn Yusup Nazimi (1824-1900), Ghulja, Yarkend, “Ghezeliyat”, “Ghazat Dermulki CHin” (1875), “CHangmoza Yuzuphan” (1881), “Nozugum” (1882)
Molla Haji (1830) Kashgar, “Tezkirei Bughrahan”
Molla Alawidin Gheribi (1880?-?) Kashgar, “Diwan Gheribi”
Muhemmet Tomur Qaraqshi (1820) Qaraqash, “Terziretul Rishat”
Muhemmed Welid Mirehmed SHeyh Gheribi (19-esir) Kashgar, “Tarihnamei Yaqubhan” Peterburg Ermitajda.
Muhemmed Dolet Hojayar Oghli Gherib ~ SHehyari (19- esir) SHayar, “Ishtiyaqname” dastan
Molla Ismetulla bin Mollanimetulla Mojizi (1854) Hoten, “Tewarihi Musiqiyun”
Muhemmed Rosul SHewqi (1853-?) Guma, “Diwani SHewqi”
Nadire (1792-1842) Enjan hakimi Rehman(Uyghur)ning qizi, Qoqand, Merghulan hakimi Omerhanning hotuni, “Diwan Nadire” bar.
Noruzahun Ziyai (18-19 esirler) Kashgar, “Wamuq-Uzra”, “Mesut-Dilara”, “CHahar Derwish” (Nizari bilen), “Mehzunulwaizin”
Sadir Palwan (1798-1871) Ghulja, qoshaqchi
Salahi, Muhemmed Ebu (1806) Kashgar, Qoqend, “Diwan Dadai”, “Gul we Bulbul” bar
Sedai (1806) Mirhesen Sedai, Kashgar, “Diwan Sedai”
Seburi, Imir Huseyin (19- esir) Kashgar, “Newaining adaletperwerliki toghrisida”, “Diwan Seburi”, “Maqalat”
Seid Muhemmed (?-1821) Ghulja, “SHerhi SHikeste”
Seley CHaqqan (1816-1905) Kashgar, letipe yomurchi
Turdi Nazim Gheribi (1802-1862) Kashgar, “Kitabi Gheribi”, “SHah Behram”
Zahid Ahun Pazilbay (1882) Semerqend, Yarkend, “Iskendername”
Zohuri (18-19 esirler) Turpan, Kashgar Zohuridin hakimbeg. “Diwan Zohuri”
Zumret (19- esir) shaire, Hoten, kop sheirleri “Bayaz”da chiqti.
“Abdurahman Han Hoja” dastani 1860- Hotende serkerde Abdurahman Hojani medhiylep yazghan dastan.
“Tarihi SHahruy” Niyaz Muhemmed Qoqend Pars tilida yazghan Qoqend tarihi.

20-Esir

Abdulla SHerip Heste (1854-1907). Yarkend. “Kulliyati Heste” toplimi 1960 yillarda yutken.
Abduqadir Damollam (1862-1924) Abduqadir bin Abdulwaris,
Atush, “Serf Nehwi”, “Ilmi Tewjid”, Ilmi Hesap”, Eqaid Zororiye”, “Eqaid Jewheriye”, “Nesheti Amme”, “Tesilmi Sebiyat”, “Miftail Edep”
Ami Zeif, Qul Elim (1879-1951) Qaghiliq, “Diwan Tejrid, “Tutiname” bar
Hestedil (1896-1945) Kashgar, “Zobdetul Tejribe Ez Fusul” esiri helq ichide tarqalghan.
Qari Baiz (1885-1939) Kucha, “Diwan Baizi” bar
Molla Supurgi Senjari (1864-1936) Guma, “Diwan Ghiyas”, “Diwan Supurgi”, “Gheribi Senjari” hemmisi yoq
Rahile (1860-1917) Atush, mullime, “Delailul Ulum” bar, Quranni kochurgen
Sabir Ahun bin Abduqadir Naqis (1840-1920) Yengisar, “Diwan Naqis”, “Beys Hekimbeg”, “Mewjudulqulub”, “Nolli Dimen”, “Nesihetname Usnur Bayani” larni yazghan, SHeyh Ineytullaning “Bahar Danish” dastanini terjime qilip “Gulzar Binish” dep at qoyghan.
Nozugum esli ismi CHolpangul (1807-1827?) Kashgar, Ili. qoshaqlar
Tejelli (1850?-1930) Qaghiliq
Shewqi, Qutluq Haji (1876-1937) Kashgar, “Ang” geziti, “Erkin Hayat” geziti, “Oyghndi”, “Weqiei Kashgher” lerni yazghan we Qutadghu Biligni tonushturghan.
Yusup Gheribi, Ibni Yusup Jubeyri Ibn Petenush (186-1940) Qumul, bezi sheirleri bar.

References

Ablajan Memet Umityar. 2001. Treasures of Uyghur Classic Literature. Urumci: Xinjang People's Publishing House
(Ablajan Memet Umityar. 2001. Uyghur klassik edebiyati hezinisi. Urumci: Xinjang Helq Nexriyati.)