Uygurlar

Orhun yazıtlarında ilk kez 717 yılındaki ayaklanmaları nedeniyle adları geçen Uygurlar, Çin kaynaklarında çok eski zamanlardan başlayarak adlarının türlü biçimleri ile anılmışlardır. Hoei-ho, Vei-ho, Hu-ho, Heui-hu, Uygur adlarının anlamı, Çin kaynaklarında şahin hızı ile hareket eden ve saldıran biçiminde açıklanmakta, diğer yandan da sözcüğün uy-izlemek ve gur ekinin birleşmesi ile ortaya çıktığı bildirilmektedir. Uygurların yaşadıkları bölge daha çok Doğu Türkistan'dır. Doğu Türkistan Uygurların asıl merkezi olmakla beraber Uygur boyları Asya'nın ve Avrupa'nın çeşitli köşelerine göç etmişlerdir. Uygurlar'ın değişik bölgelere göç etmeleri nedeniyle, birçok bölgenin kaynaklarında haklarında bilgi verilmektedir.
Bazı tarih kaynakları Uygurlar'ın topluluk olarak M.Ö.III. yüzyıldan sonra tarih sahnesine çıktıklarını bildirmektedir. Değişik kaynaklardaki bilgiler, Uygur sözcüğü için farklı anlamlar vermektedir. Buna göre, aç kalmayan, yerleşik yaşayan, katı, uyan, doyan gibi Türkçe karşılıkları ve anlamları vardır. Uygur sözcüğü daha çok uyar, yumuşak başlı ve en önemlisi uygar anlamlarında kullanılmıştır.
Kuraklık ve benzeri nedenlerle Orta Asya'dan göçler başladığı zaman Uygurlar da Doğu Türkistan'dan kalkarak önce güneye daha sonra da batıya doğru göç etmişlerdir. Orta Asya'dan kaynaklanan Türk göçleri arasında önde gelen Türk boyları olarak Uygurlar önemli bir konuma sahiptirler. Uygurlar önce ayaklanma daha sonra da göçlerle tarih sahnesine çıkmışlardır ama, nasıl ortaya çıktıkları konusunda değişik yorumlar bulunmaktadır. Kaynakların yetersizliği nedeniyle daha çok mitolojik bilgilere dayanılmakta ve Uygurlar'ın kaynağı ile ilgili olarak bir efsanenin bulunduğu ileri sürülmektedir. Bu efsaneye göre, Uygurlar'ın ilk yerleri Tula ile Selenga arasındadır. Töles boylarının kuzeyinde yaşayan Uygurlar 630 yıllarında Tula ırmağı boylarına inerler. Tarduşların egemenliğini tanıdıktan sonra Uygurlar yer değiştirirler. Bu göç sırasında dokuz boyların hepsi Tula'nın güneyine inmişlerdir. Selenga boylarında daha pek çok Uygur vardır. Göktürk yazıtlarında Dokuz Oğuzlar'a karşı yapılan seferlerin hepsinde ToguBalık adlı bir kentten söz edilmektedir. Uygurlar Kültekin zamanında da Tula ırmağı kenarlarında yaşıyorlardı. Bilge Man daha sonra Selenga ırmağı yöresinden aşağı inerek Kısalta bölgesinde Dokuz Oğuzlar'ın yerleşme merkezlerini basar. Bunun üzerine bir kısım Uygurlar Doğu'ya kaçarlar. Tula ve Selenga ırmakları arasında kalan bölgeye Talun-Aral adı verilmektedir. Uygurlar ilk olarak bu iki ırmağın arasında kalan bir ada olan Talun-Aral bölgesinden çıkmışlardır. Efsaneye göre bu bölgedeki en yüksek dağa bir gece nur iner. O nurun göründüğü yerde daha sonra kara renkte beş ayrı çadır belirir. Her birinde bir erkek çocuk oturmaktadır. Bu efsane hem Moğol hem de Çin kaynaklarında benzer biçimlerde anlatılmıştır. Oğuz Kağan destanında da böyle gökten inen ışığa rastlanmaktadır. Uygurlar'ın doğuş efsanesinin bir başka anlatımına göre de gökten ışık inme yolu ile gebe kalma söz konusudur.
Uygur Türkleri ilk zamanlarda bugünkü Sarı Irmak nehrinin kuzey kesimlerinde kalan Kansu, Çingey ve Şensi ülkelerinden başlayarak Tarım nehrinin kuzey kesimlerine kadar olan geniş sahalarda yaşamaktaydılar. Çinlilerin sürekli baskıları sonucunda M.Ö.III. yüzyılda Moğolistan'ın Selenga bölgesine çekilmişlerdir. Bu dönemlerde Orta Asya'da Büyük Hun İmparatorluğu hüküm sürmekte ve Uygurlar da bir federasyon olan bu büyük imparatorluğa bağlı federe bir devlet olarak katılmaktaydılar. Hun İmparatorluğu'nun iç karışıklıklar sonucunda dağılıp parçalanmasından sonra iktidar Hun Türklerinin halefleri olarak Tabgaç hanedanının eline geçmiştir (386-534). Uygur Türkleri de Tabgaç devletini oluşturan yeni federasyona yedi ayrı boyla katılmıştır. Tabgaçlardan sonra iktidar tüm Orta Asya'da Göktürkler'in eline geçti. Göktürk İmparatorluğu'nu oluşturan elli Türk boyu arasında Uygur boyları da yer almıştır. Göktürk İmparatorluğu'nun da bir süre sonra yıkılmasıyla 627 tarihinden başlayarak Uygurlar, Karluk, Basmil, Dokuz Oğuz Türklerini kendi yanlarına çekerek güçlü bir ordu oluşturmuşlar ve 744 yılında Göktürk İmparatorluğu'nun yerine Uygur devletini kurmuşlardır.
Dokuz boydan (Yağlakar, Uturkor, Turlumviyar, Avuçağ, Karsar, Hogarsu, Yabutkar, Ayaret) oluşan Uygur devletinin kurucusu Boyla Kağan olmuştur. Orhun ırmağı kenarındaki Karabalgasun kenti Uygur devletinin başkenti olarak benimsenmiştir. Boyla Kağan ölünce yerine oğlu geçmiştir. Onun döneminde Uygur devletinin sınırları kuzeyde Yenisey, Orhun ırmakları, batıda Sayan dağları, doğuda Ordus ve güneyde Kum derya-Hotan, Kaşgar'a kadar genişlemiştir. Uygur Türkleri tarih sahnesine çıktıkları zaman Çin'de Tang sülalesi gerilemeye başlamıştı. Çin ordusu Talaş ırmağı kenarında Arap ordularına yenilerek geri çekilmişti. Bu sıralarda Lu Şang adında bir komutan devletin zayıflığından yararlanarak Çin imparatoruna karşı ayaklandı. Çin imparatoru bu durumda Uygur Kağanı Moyençur'dan yardım istedi. Arap halifesi de imparatora bir ordu ile yardım etti. Bu sırada Uygur Kağanı ordusu ile Çin'e girerek 757'de Loyang kentini geri aldı. Çin imparatoru bunun üzerine Uygurlar'a yıllık vergi ve ikiyüz ton ipek vermeyi kabul etti. Moyençur'dan sonra Bögü Kağan Uygurlar'ın başına geçti, iç karışıklıkların sürdüğü Çin'e girerek kendisi ile ticaret yapmaları için Çinlileri zorladı. Bu seferden sonra Uygur tüccarları Çin içine girerek serbest dolaşma ve istedikleri gibi mal alıp satma hakkını elde ettiler. Çin ipekleri karşılığında Uygur hayvanları Çin pazarlarında satılmaya başlandı.
Bögü Kagan'ın Çin'e gitmesi Türk kültür tarihi açısından büyük sonuçlar yarattı. Çin'de Mani rahipleri ile tanışan kağan dönüşünde dört Mani rahibini Uygur ülkesine beraberinde getirdi. Rahiplerin etkisinde kalan Bögü Kağan kısa bir süre sonra Buda dini yerine Mani dininin resmi devlet dini olmasını istedi. Bunun en başta gelen nedeni Türkler'in din açısından Çinlilerle ilgisinin kesilmesiydi. Buda dininden olan Çinliler Uygur Türklerini etkilemeye çalışıyorlardı, ikinci önemli neden ise, pasif tutumu savunan Buda dininin Türkler'in savaşçılık ruhunu zayıflatmasıydı. Çin'de yeniden büyük karışıklıklar çıkınca bazı kesimler Bögü Kagan'a Çin'i istila etmesini önerdiler. Bunu benimseyen Bögü Kağan hazırlıklarını sürdürürken yeğeni Bağa Kağan tarafından öldürüldü. Bağa Kağan başa geçtikten sonra Çin'e karşı tutumunu değiştirdi. Bu ülkeyi elde etmenin kolay olduğunu ama, yönetmenin zor olduğunu düşünüyordu. Ayrıca Türkler bu kalabalık nüfuslu toplumun içinde eriyip gidebilirlerdi. Doğu Göktürkleri zamanla Çin'in içinde eriyip gitmişlerdi. Bağa Tarkan'dan sonra başa Külüg Bilge ve Kutluk Bilge geçtiler.
Çin'in karışıklığından yararlanmak isteyen Tibetliler bu ülkeye akınlara başladılar. Çin ile iyi ticaret ilişkileri olan Uygurlar bu durumlarını yitirmemek için Çin'i Tibetlilere karşı korumak istediler, ne var ki, başarıya ulaşamadılar. Uygurlar'ın Tibetlilere yenilmesinden sonra ülkede karışıklıklar başladı. Kutluk Kağan (795-805) başa geçtikten sonra ise Uygur devleti yeniden düzene girdi. Ekonomik çalışmalar ve ilişkiler birden gelişmeler gösterdi. Kutluk Kağan ile başlayan düzenli dönem daha sonra başa geçen Külüg Bilge zamanında huzur ve gelişme dönemine dönüştü. Ondan sonra başa geçen Alp Bilge Kağan ile Bulmuş Küçlük Bilge zamanlarında Uygur devleti yüksek dönemlerini yaşadı. Bunlar zamanında, Karabalgasun kenti civarına Uygur dönemini anlatan yazıtlar dikilmişti. Bu kağanlar Uygur devletine saldıran Tibetlileri durdurmuşlar, hakanlığa bağlı olan Karlukları yeniden düzenli bir yönetime kavuşturmuş ve Uygurlar'ın diğer ülkelerle olan ekonomik ilişkilerini geliştirmişlerdir.
Uygur devletinde çıkan yeni karışıklıklar sonucunda bu iki kağan da öldürülünce devlet yeniden sarsıldı. 620 yılından sonra Yenisey bölgesinde karışıklık çıkaran Kırgızlar kalabalık güçlerle 840 yılında Uygur devletine saldırarak Karabalgasun kentini ele geçirdiler, halkı da kılıçtan geçirdiler. 839 yılında yaşanan çok şiddetli kış da Uygur devletinin ekonomik ve sosyal açıdan belini büktü. Bu olayların birbirini izlemesiyle Hun, Tabgaç, Göktürklerden sonra siyasal sahneye çıkarak tam bir yüzyıl hükümranlık süren birinci Uygur devleti yıkıldı.
Maniheizm dininin Uygurlar'ın savaşçılığını yitirmesinde ve giderek yazgılarını kabul eden pasif bir tutumu benimsemelerinde önemli rolü vardır.
Daha önceleri birkaç kez yendikleri Kırgızlara yenilmek birinci Uygur devletinin sonu oldu. Bu olay üzerine Uygurlar kendi ülkelerinden göç etmeye başladılar. Kağan ailesinden iki kardeş Uygurlar'ın göçlerini yönlendirdi. Doğudaki Uygurlar Çin sınırlarına, orta ve batıda yaşayanlar ise, Asya'nın önemli ticaret merkezlerine giderek bu bölgelerde yerleştiler. Bir milyon kişiden fazla bir topluluk Kansu bölgesine göç etti. İkinci bir kafile Beşbalık yöresine, daha küçük bir Uygur topluluğu da Kaşgar ve Hotan bölgelerine yerleştiler. Kansu taraflarına göç eden Uygurlar Vuhi Tekin'i kendilerine kağan olarak seçtiler.
Kansu'nun merkezi Kançu kentini merkez alan Uygur Türkleri burada ikinci Uygur devletini kurdular. Yeni kurulan devletin adı tarih kaynaklarında Kançu Uygur devleti olarak geçmektedir. Uygurlar Çin ile daha çok ticaret üzerine kurulu bulunan ilişkilerini, imparatorun kızları ile Uygur prenslerini evlendirerek sağlamlaştırmışlardır. Ancak Tang hanedanına karşı ayaklanmaların arttığı onuncu yüzyıl başlarında Kansu Uygurları bağlı oldukları ve merkezi Tunhu olan Çin bölgesi ile ilgilerini kestiler. Burada 905 yılında bağımsız bir devlet kuran isyancı general, Altındağ Krallığı adını verdiği bu devlete Uygurlar'ı da katmak istemiştir. Bunun üzerine Kansu Uygurları gönderdikleri ordu ile bu devletin merkezini kuşatarak egemenliğine son vermiştir. Bu olaydan sonra Uygurlar'ın batı kolu da bağımsızlık kazanmıştır. Uygurlar bu zaferden sonra yeniden güçlenme dönemine girmişlerdir. Kansu Uygur Devleti, Uygurlar'ın tarihinde ikinci dönem oluyordu. Artan ticari ilişkiler ile beraber Uygur devletinin bölgedeki siyasal gücü de eskisine oranla daha iyi bir düzeye ulaşmıştı. Bu sıralarda Çin'de Tang hanedanı düşmüş ve Beş Sülale dönemi başlamıştı. Bu beş sülalenin üçünü Şato Türkleri kurmuştu. Çin'in iç sorunlarına yönelmesi sonucunda Uygurlar Çin ile bağlantılarını keserek tam anlamıyla bağımsız bir devlet durumuna geldiler. Ancak Uygurlar'ın bu ikinci bağımsızlık dönemlerinin de fazla uzun sürmediğini ve önce 940 yılında Kitanların, daha sonra 1028 yılında da Tangutlar'ın egemenlikleri altına girdikleri görülmektedir. Uygurlar, Cengiz Han Moğol İmparatorluğu'nu kurunca bu yeni devletin içinde yerlerini aldılar. Uygurlar bu imparatorluktan sonra da Kansu bölgesinde yaşamayı sürdürdüler ve buranın halkı oldular. Günümüzde bile Sarı Uygurlar Kansu bölgesinde yaşamaktadır. En eski Türk lehçelerinden birisi olan Uygurca'yı konuşmakta, günlük yaşamlarında Orhun yazıtlarında kullanılan numaralama sistemini kullanmaktadırlar. Kansu Uygurları sonraki dönemlerde büyük bir askeri güç gösteremediklerinden haklarında tarih kaynaklarında fazla bilgi yoktur. Moğol İmparatorluğu'ndan sonra Orta Asya'da kurulan yeni devletlerin içinde Kansu Uygurları da o bölgenin halkı olarak yerlerini almışlardır.
"Ulug Tanrıda Kut Bulmuş Alp Külüg Bilge" idi. Kağan seçiminden sonra bu bölgede oturan Uygurlar Doğu Türkistan Uygur devletini resmen kurdular. Böylece Kansu Uygurları'ndan sonra Doğu Türkistan'daki Uygurlar da bağımsızlıklarını açıklayarak ikinci bir Uygur devleti kuruyorlardı, iç çekişmelerle uğraşan Çin bu yeni Uygur devletini resmen tanıyarak yakın ilişkiler kurdu. 900 yıllarından sonra Uygur devleti ile ilgili kaynaklarda çok az bilgi verilmektedir. Güney sınırları Tibet, batı sınırları Karluklar ile çevrili bulunan bu Uygur devletinin Turfan, Kaşgar, Beşbalık, Kuça, Hami gibi büyük kentleri bünyesinde toplayan ülkelerini genişletmek gibi bir politika izlemedikleri anlaşılmaktadır. Bu koşullarda dış politikası sönük geçen Uygurlar, savaştan çok ekonomi ve ticaret ile uğraşmışlar, Çin ve Batı ülkeleri ile ticaret ilişkilerini geliştirmişler, kültür ve sanata ağırlık vererek önemli eserler meydana getirmişlerdir. Eski Türk kültürünün doğmasında ve kişilik kazanmasında Uygur devletinin çok önemli rolü vardır.

Karahanlılar Devleti'nin Türk tarihi açısından önemi, ilk kez Türk ve İslam sentezini yapan devlet olmasındadır. Türklerin, Müslümanlığı benimsemesinden sonra kurulan bu devlet, hem Türk, hem de İslam karakterini taşıyordu. Uygur alfabesini kullanırlar ve Türkçe konuşurlardı. Orta Asya'dan gelen Yağma Türk boyu tarafından kurulan Karahanlılar Devleti, yaklaşık olarak üç milyon kilometrekarelik bir alana yayılmıştı.

Türklerin göçebelikten vazgeçerek yerleşik bir yaşam sürmeye başladıkları dönemde, ortaya çıkan ilk Türk devleti, Karahanlılar Devleti'dir. Karahanlılar Devleti'nin kökeni epeyce karışıktır. Bir görüşe göre, Karahanlılar Devleti'nin kurucusu ve yöneticisi Göktürkler'in, Aşına soyundan gelen Karlukların bir koludur. Doğu Göktürk siyasal birliği 742 yılında dağılınca, bozkır egemenliği önce Basmıllara, sonra da Uygurlar'a geçer. Uygur ve Basmıllarla birlikte Göktürk Devleti'nin yıkılmasına katılan Karluk beği, ilkin sağ yabgu, daha sonra da sol yabgu yapılır. Sol yabgu, kağandan sonra en yüksek makamdır. Karluklar Çin-Arap ve Arap-Turgeş savaşlarından yararlanarak Balasagun ve Taraz bölgelerini ele geçirirler. Sekizinci yüzyılın ikinci yarısında Kaşgar'ı alırlar. Uygur devleti Kırgızlar tarafından yıkılana kadar Uygurlar'a bağımlı kalırlar. Uygur Devleti'nin ortadan kalkmasından sonra, Kırgızlar Türk geleneklerine değer vermediklerinden, bozkır egemenliğinin Ötüken'e bağlı olduğu inancı da yıkıldı. Yerleşik yaşama yönelen, Mani dinini benimsemiş Uygurlar'da, eski gelenekler değerini yitirdiğinden, henüz şaman olan ve soyunu Kağan Aşına sülalesine bağlayan Karluk yabgusu kendisini bozkırlar egemeninin yasal mirasçısı sayar ve büyük kağan anlamına gelen "Karahan" unvanını alır. Tarih kaynaklarında Karaordu veya Kuzordu diye geçen Balagasun'u başkent yapar.
Bir başka görüş ise, Karahanlı Devleti'nin kökenini, Doğu Göktürk ve Uygur siyasal kuruluşlarının temel öğesi oları Dokuz Oğuzlara bağlar. Buna göre Türgeş'ten sonra Karluklar, Onokların dağılmasını önleyemeyen ve İslam fetihlerine direnemeyen zayıf bir topluluktur. Karahanlı Devleti'ni, Dokuz Oğuzlardan gelen Yağma sülalesi kurar. Dokuz Oğuzlar'dan bir bölüm ayrılarak, Karluk Türkleriyle birleşir. Türk kağanı bundan hoşlanmaz ve Dokuz Oğuz'u Karluk ve Kimek arasında bir yere, Sarısu bölgesine yerleştirir. Yağma adlı Dokuz Oğuz şefinin topluluğu orada barınamaz, kağanın yanına gider. Yağma boyunun yöneticileri Dokuz Oğuz kralları ailesinden gelmektedir. Yağma kralları genel olarak Buğra Han unvanını taşımaktadırlar. Yağmalar Kaşgar ve Narin arasındaki bölgede yaşarlar. Buğra Han unvanlı Karahanlılar da Kaşgar kenti ile sıkı bir bağlantı içindedirler. Karahanlı sülalesinin Yağmalarla bağlantıları bazı otoritelerce kesin sayılmaktadır.

Karahanlılar, ister Göktürk-Aşına-Karluk, ister Dokuz Oğuz-Uygur kökenli olsunlar, bölgede göçebe boyları birleştirerek önemli bir siyasal birlik kurarlar. Altay-Türk bozkır sistemine göre bu boy toplulukları, büyük ve küçük kağan arasında paylaştırılır. Doğu bölgesine egemen büyük kağan, Balasagun'a yerleşir ve Arslan Karahan unvanını taşır. Batı'daki küçük kağan ya da ortak kağan ise önce Taraz'a daha sonra Kaşgar'a yerleşir ve Buğra Han unvanını taşır. Arslan, Çiğil boyunun, deve ise Yağma boyunun simgesidir.
Boyların paylaşılması sülalenin daha alt birimlerinde de sürer. Karahanlı soyundan dört alt kağan ile altı hükümdar vekili, iki başhükümdarı izler. İki alt kağan için, simge adlarıyla birlikte Arslan İliğ ve Buğra İliğ unvanı kullanılır. Hükümdar vekilleri ise Yinal unvanını taşırlar. Her rütbenin belirti bir unvanı vardır ve bu rütbeler hiyerarşik bir sistem meydana getirirler. Arslan İliğ yeri boşalınca Yinal, Arslan Han yeri boşalınca da Buğra Han yerine geçer ve eski unvanı bırakıp yeni unvan taşımaya başlar. Ne var ki, aile içindeki bu hiyerarşinin sık sık çiğnendiği ve bu yüzden savaşların çıktığı görülür. Karahanlıların ilk saptanan büyük kağanı Bilge Kül Kadir Han'dır. Ondan sonra, oğulları Bazır Arslan Han Büyük Kağan, Oğulcak Kadir Han ise Ortak kağandır. Ama yeğeni Satuk, savaşla Oğulcak'ın yerini alır ve Satuk Buğra Han olur. Onun oğlu Baytaş büyük kağan Arslan Han'ı yenerek sülalenin bu kolunu ortadan kaldırır, kendisi başa geçerek Büyük kağan olur. İlk kez İliğ unvanını kullanan kardeşi Süleyman'ın oğlu Harun Buğra Han'dır. Buhara'nın kesin fethini sağlayan Nasır, Arslan İliğ unvanı ile alt kağandır. Ağabeyi Togan Han Büyük Kağandır. Harun'un oğlu Yusuf Kadir Han, Arslan İliğ'den daha üst rütbede ortak kağandır. Bir süre sonra Arslan İliğ kendisini Büyük Kağan ilan eder ve ağabeyi ile savaşmaya başlar. Nasır ölünce kardeşi Mansur Arslan İliğ olur. O da kendisini büyük Kağan olarak ilan eder, küçük kardeşi Yinal Tekin ise onun yerine Arslan İliğ olur. Gerçek Büyük Kağan Togan ile savaşa girişirler. Togan Han bu savaşta ölünce onun yerine yasal olarak ortak Kağan Yusuf Buğra Han geçer.

Bulundukları eyaletlerde bağımsız boylar bulunmasına karşın, Karahanlı soyu birbirlerinin rütbe ve eyaletlerini ele geçirmek için iç savaşı sürdürürler. Karahanlı soyunun sürekli olarak birbirleri ile boğuşması devletin iç ve dış güvenliğini sarsar, bu nedenle de Karahanlı Devleti bir süre sonra parçalanır ve ortaya Doğu ve Batı olmak üzere iki ayrı Karahanlı Devleti çıkar. Önceki Türk devletlerindeki gibi Karahanlı Devleti de Doğu ve Batı olmak üzere geleneksel biçimde bölünmekten kurtulamaz.

1040 yılında Karahanlı Devleti ikiye bölünür. Batı Karahan Devleti Semerkand ve Buhara gibi büyük İran-İslam kültür merkezlerini sınırları içine alır. Doğu Karahan Devleti ise başkent olarak Kaşgar'ı seçer ve daha çok Buda ile Mani dininin etkin olduğu bölgeleri sınırları içine alır. Ne var ki, ilk Türk-İslam edebiyatı, İran-İslam etkisindeki Batı devletinde değil de Doğu Karahan Devleti'nde gelişir. Gerek Batı, gerekse Doğu devletlerinde eski siyasal sistem sürer. Karahanlı soyundan büyük Kağanlar, ortak kağanlar, iliğler ve yinallar geniş bağımsızlık içinde kendilerine bağımlı bulunan boyları ve kavimleri yönetirler.

Karahanlı Devleti, göçebe bozkır düzeninden klasik İslam devletine bir geçiş aşaması olarak tarih sahnesine çıkmıştır. Askeri güç geniş ölçüde göçebe savaşçılara dayanmaktadır. Prensler kentlerde otururlar. Soylarına bağlı kavimlerin askerleri, savaşçı niteliklerini yitirmesinler diye bu kentlerin yakınında kurulan çadırlarda göçebe yaşamı sürerler. Askeri gücünü Selçukluların Oğuzlarına dayandıran Ali Tegin Buhara'da oturmaz, kent yakınında Karluk Ordu adını verdiği ordu karargâhında otururdu. Bastırdığı paralara da Karluk-Ordu adını vermiştir.

Karahanlıların tarihi konusunda Batılı ve İslam kaynakları pek birbirini tutmamaktadır. Bu devletin adının Batılı tarihçiler tarafından verildiği ve güçlü hanlılar anlamına gelen Karahanlılar olduğu da ileri sürülmüştür. Karahan, karaordu Türkçe'de büyük baş ve güçlü anlamında kullanılmıştır. İlig unvanı bu devletin kurucusu olan hanedanın bir özelliğidir. Bu unvan arslan ve buğra ile birlikte devletin dört alt kağanından ancak ikisi tarafından kullanılmıştır. Devlet yapısı ve yönetimi olarak eski Türk sistemini uygulayan Karahanlıları, İran sistemini bilen Müslümanlar hiç anlamamışlardır. Karahanlı Devleti'nin yapısı kadar sülalenin kaynağı da tarihsel belgelerde tartışmalıdır. Çeşitli kaynaklara göre Karahanlı sülalesinin orijini olarak Uygur kökeni, Türkmen kökeni, Yağma kökeni, Karluk kökeni, Karluk-Yağma kökeni, Çiğil kökeni, Tuchu kökeni gibi çok değişik görüşler ileri sürülmüştür.

Bölgedeki karışıklıklardan yararlanan Karluklar 740 yılından sonra Balasagun ve Taraz yörelerini ele geçirmişlerdir. Tibetliler ile Uygurlar arasındaki savaştan yararlanan Karluklar, Kaşgar kenti ve civarını da ele geçirme şansına sahip olmuşlardır. Kırgızların Ötüken ve bölgesini işgal ederek, Uygur Devleti'ni yıkmasından sonra, bozkır yöreleri başsız kaldı. Bunun üzerine kendi soyunu Aşma sülalesine bağlayan Karluk Yabgusu kendisini bozkırların yeni egemeni ilan ederek büyük kağan anlamında Kara-Hakan adını aldı. Merkez olarak Çu boyunda Balasagun civarında bulunan Karaordu seçildi. Yeni devlet kendisine bağlı bulunan kavimleri yarı yarıya böldü ve iki kağan yönetiminden çift hükümdarlık sistemine geçti. Doğu bölgesinin egemeni Büyük Kağan Karaordu kentinde yaşıyordu. Aynı zamanda Arslan Kara Hakan unvanı ile de tüm Karahanlıların en üst düzeydeki egemeni oluyordu. Batı bölgesinin yöneticisi Serik Kağan önce Taraz'da sonra da Kaşgar'da oturmuştu. Buğra Kara Hakan adı ile Batı bölgesinin yöneticisiydi. Karahanlı devletinde bir hiyerarşi vardı ve çeşitli unvanlar yükselme sırasına göre kazanılırdı. Bir üst makam boşaldığı zaman onun altında bulunan, o üst makama geçerdi. Üst düzey unvanları hep devlet kurucusu hanedanın üyelerine veriliyordu.

Kağan hanedanının yanı sıra bir de başta Yuğruş olmak üzere vezirler topluluğu bulunuyordu. Başkomutana Subaşı, saray nazırına Tayangu, bitikçi ve maliye nazırına da Ağıcı denirdi. Bu tür görevlere hanedan ailesinden olmayanlar da getirilirdi. Sülaleden gelen hükümdar vekilleri irken, sağan, inanç, ongun, toğrul adlarını taşırlardı.

İlk Karahan hükümdarı Bilge Kül Han önce Samanoğulları ile savaşmak zorunda kalmıştır. Samanoğullarını yenerek ülkesini genişleten bu kağanın yerine daha sonra iki oğlu geçti. Oğlu Bazır, Arslan Han adı ile Balasagun'da, Oğulcak da Kadir Han adı ile Taraz'da başa geçtiler. Samanoğulları Taraz'ı ele geçirince Oğulcak da Kaşgar'ı merkez yaparak devleti yeniden düzenledi. Bu arada asi Samanoğulları'ndan birisinin ülkesine sığınmasına izin veren Oğulcak, yeğeni Satuk'un bu adam aracılığıyla Müslümanlığı benimsemesine yardımcı oldu. Satuk'un Müslüman olmasından sonra, Karahanlı devletinin Batı kısmında Müslümanlık hızla yayıldı. Satuk Müslümanlık sayesinde yavaş yavaş güçlendi ve Büyük Kağan olmak için mücadeleye başladı. Müslüman gönüllülerden oluşturduğu ordusuyla Doğu bölgesinde egemen olmak için hazırlandı. Aral Gölü ve Hazar Denizi arasında yaşayan Oğuzlar bir süre sonra Müslüman oldular. Satuk Buğra Han Müslümanlığın verdiği yeni güçle kısa zamanda devlete ve bölgesine egemen oldu. Satuk Buğra Han'ın 955 yılında ölümünden sonra yerine geçen oğlu Baytaş Musa babasının büyük kağan ile başlattığı savaşı kazanarak hanedanın doğu kolunu ortadan kaldırdı ve kendini büyük kağan ilan etti. Bu noktadan sonra tüm Karahanlı Devleti Müslümanlığı benimsedi. 960 yılından sonra Karahanlı Devleti artık tam anlamıyla Müslüman bir devlet olarak yaşamını sürdürdü. Karahanlı Devleti tümüyle Müslüman olduktan sonra civar bölgelerin de Müslüman olması için İslam cihadı doğrultusunda savaşlara girişti. Musa'nın yerine geçen oğlu Hasan Musa da babasının başlattığı Müslümanlığı yayma savaşlarını sürdürdü. Kaynaklarda Arslanhan veya Karahan adı ile geçen Hasan Musa Kağan zamanında Samanoğulları devleti yıkılmış ve Fergana bölgesini Karahanlılar Devleti almıştı. 992 yılında, Satuk Buğra Hanın torunu Harun Buğra Han orduları ile Buhara ve yöresini ele geçirdi. Selçuklular arkadan orduları ile baskı yapınca Karahanlılar geri çekildiler ve bir yıl sonra Samanoğulları Buhara'ya yeniden sahip oldular. Harun Buğra Han ölünce yerine oğlu Ahmed Togan, han unvanı ile geçti. Togan Han sonradan Samanoğulları Devleti üzerine iki sefer düzenledi ve bütün Seyhun havzasını devletinin sınırları içine kattı. Ahmed'in kardeşi Nasır da İlig Han unvanı ile Batı kağanlığına geçti ve 999 yılında düzenlediği büyük bir sefer ile Buhara kentine girerek Samanoğulları Devleti'ni yıktı, hazinelerini ele geçirdi. 1002 yılında Samanoğulları ayaklanmak istediler ama, başaramadılar. Selçuklular bir yıl sonra Karahanlıları bozguna uğrattılar ama, İlig Han bir yıl sonra bu bölgeyi yeniden egemenliği altına aldı. Bu arada Gazne Valisi Sebük Tekin ölmüş yerine oğlu Mahmud geçmişti. Gazneli Mahmud Karahanlılar ile bir anlaşma yapmak istedi, İlig Han ile yapılan anlaşma sonucunda Ceyhun ırmağı iki devletin ortak sınırı oldu ve Mahmud, İlig Han'ın kızı ile evlendi. İlig Han tüm Samanoğulları ülkesini ele geçirmek istediğinden Mahmud Hindistan'dayken harekete geçti. Durumdan bilgisi olan Mahmud geri dönerek Karahanlıları yendi. İlig Han intikam almak için Hotan tarafında bulunan Yusuf Kadir Han'dan yardım istedi. 1008 yılında Belh yakınlarında yapılan savaşı, ordusunda Hindistan'dan getirdiği filler bulunan Mahmud kazandı.

Bu yenilgi Karahanlı Devleti için büyük bir dönüm noktası olmuştur. Yenilgiden sonra Karahanlı Devleti'nde hanedan ve taht kavgaları başladı. Bunun sonucunda Nasır bağımsızlığını ilan etti. Büyük kağan Ahmed de kardeşine karşı Gazneli Mahmud ile dostluk anlaşması yaptı. Bir yıl sonra Nasır kardeşine karşı bir sefer açarak Kaşgar'a doğru yola çıktıysa da şiddetli kış yüzünden bu seferi sonuçlandıramadı. Gazneli Mahmud bu hanedan anlaşmazlığını çözmek için aracılık önermiş ama Nasır ölünce konu kendiliğinden çözüme kavuşmuştu. Nasır'ın yerine üçüncü kardeş Mansur geçtikten sonra Karahanlılar tarihi ciddi boyutlarda karışıklık dönemine girdi. 1016 yılında Mansur büyük kağana karşı harekete geçerek kendisini büyük kağan ilan etti. Buna karşılık büyük kağan Ahmed'i oğlu ve kardeşi destekliyordu. Mansur'un darbe girişiminden sonra iki taraf arasında yoğun çatışmalar başladı. Bu iç savaş sırasında Gazneli Mahmud da Harzem'i işgal etti. Karahanlılar kendi içlerindeki kavga nedeniyle bu işgale seyirci kalıyor ve hiçbir şey yapamıyorlardı. Ahmed'in ölümü üzerine bu kez de Yusuf Kadir Han ile Mansur arasında savaş çıktı. Bir sûre sonra hiçbirisi kazançlı çıkamayınca anlaşma yapıldı ve ikisi ortak yönetime başladılar. Karahanlı Devleti böylece aynı anda iki kağana birden sahip oluyordu. Bu anlaşmadan sonra Gazneliler üzerine ortak bir sefer açıldı ama, gene Belh yakınlarında Karahanlılar yenildiler. Yenilgi üzerine Şehzade Ahmed ile Ali Tekin, Mansur'a karşı ayaklandılar. Mansur bunun üzerine kendisini dine adadı ve derviş oldu. Yusuf Kadir Han büyük kağanlıkta tek başına kaldı. Bu kez de kardeşleri ona karşı çıktılar. Yusuf Kağan bunun üzerine yardım için Gazneli Mahmud'a başvurdu. Yapılan anlaşma ile Ali Tekin'in eline geçen topraklar geri alınacak ve Yusuf Kagan'ın oğlu Muhammed'e verilecekti. Anlaşma çerçevesinde Gazneli Mahmud harekete geçti. Karşı koyabilecek gücü kendinde bulamayan Ali Tekin kaçtı. Gazneli Mahmud onu izlemeyerek Gazne'ye geri dönünce Ali Tekin, Buhara ve Semerkand'da yeniden duruma egemen oldu. Karahanlı hanedanı içindeki savaşta daha sonra Yusuf ve oğullarının şansı açıldı. Savaşlardan yengi ile çıktılar ve ülkede birliği yeniden kurdular. Yusuf Kagan'dan sonra yerine oğulları Süleyman ile Muhammed geçtiler. Gazneliler ile anlaşmazlıklar sürdüğünden arada bazı savaşlar oldu. Kısa bir süre sonra taht kavgası yeniden başladı.

Muhammed ve İbrahim kardeşler, kendisini büyük kağan sayan Kadir Han oğlu Süleyman'dan ve onun yönetiminden ayrılmaya karar vermişlerdi. 1042 yılında uygulanmaya başlanan bu karar sonucunda Karahanlılar Devleti ikiye bölündü. Doğu Karahanlılar ülkesi başkent Balasagun ve civarındaki bölgeleri kapsıyordu. Büyük Kağan Balasagun'da otururken, bağlı kağanı Kaşgar veya Talas'ta oturuyordu. Batı Karahanlılar ise Fergana bölgesiyle Seyhun ve Ceyhun nehirleri yöresinde yaşıyorlardı. Batı Karahanlılar büyük kağanı önceleri Özkent daha sonra da Semerkand'da oturmuş, Batı bölgesi bağlı kağanı ise Buhara'yı merkez edinmişti. Doğu ve Batı Karahanlılar arasındaki sınır da Hocand oluyordu. Ortada kesin bir sınır yoktu. Sınır daha çok bu iki devletin güçleri oranına göre çiziliyordu. Böylece bir Türk devleti daha Doğu ve Batı olmak üzere ikiye bölünmüş oluyordu.

Doğu Karahanlılar Devleti

Bu devletin tarihi, bölünmeden sonra eskisine oranla durgun geçmiştir. Yusuf Kadir Han'ın oğlu olan Süleyman Batı Karahanlılara kaptırdığı toprakları geri almak için kardeşleriyle arasındaki anlaşmazlıkları sona erdirip her birinin yöneteceği ülke sınırlarını saptadı. Ancak buna karşın bir süre sonra 1056 yılında kardeşi Muhammed'in topraklarına saldırmaktan kendisini alıkoyamayan büyük kağan yenilerek esir edildi. Bundan sonra Muhammed kendisini büyük kağan ilan etti. Muhammed kısa bir süre sonra tahtını büyük oğlu Hüseyin'e bırakarak devlet yönetimini bıraktı. Muhammed'in başka bir eşinden İbrahim adlı bir çocuğu daha vardı. İşte bu eşi saray darbesi düzenleyerek kocasını zehirleyip, eski büyük kağan Süleyman'ı boğdurarak kendi oğlu İbrahim'i büyük kağan ilan ettirdi. Ancak İbrahim de bir süre sonra ölünce yerine Yusuf Kadir Han'ın küçük oğlu Mahmut büyük kağan oldu. Mahmut Kağan zamanında Kaşgarlı Mahmud, Divan-ı Lügat-it Türk'ü, Yusuf Has Hacip de Kutadgubilik adlı eserlerini yazmışlardı. Gene Mahmut döneminde iki Karahanlı Devleti arasında sınır konusunda bir anlaşma yapılmıştı. Mahmut'tan sonra yerine oğlu Omar geçmiş ama, kısa bir süre sonra Buğra Han Hasan büyük kağan olmuştur. Hasan döneminin en önemli olayı Doğu Karahanlı Devleti'nin Selçuk Hükümdarı Melikşah'ın uyruğu altına girmeleridir. Hasan'dan sonra başa geçen Ahmet zamanındaki en önemli olay ise Batı'ya doğru genişlemeye çalışan Karahitayların yenilgiye uğratılmasıdır. Bundan sonra başa geçen İbrahim ise, iç kargaşaları önlemek için Karahitayları yardıma çağırdı ve büyük kağan unvanını Karahitay Hükümdarı Kürhan'a devrederek Balasagun ve yöresinin bu yeni devletin egemenliği altına girmesine yardımcı oldu. İbrahim bu tarihten sonra Kaşgar'da oturarak İlgi Türkmen unvanını taşımıştır. İbrahim'den sonra başa sırasıyla Muhammed II, Yusuf ve Muhammed III geçtiler. 1211 yılında Doğu Karahanlılar Karahitaylara karşı ayaklandılar ve daha önce esir düşen Muhammed lll'ü esirlikten kurtararak Kaşgar'a getirdiler. Bunun Özerine Karahitaylar yeni bir sefer düzenleyerek Kaşgar'a yürüdüler ve Muhammed III ile beraber tüm Karahan beylerini kılıçtan geçirerek Doğu Karahanlılar Devleti'ne kesin olarak son verdiler.

Batı Karahanlılar Devleti

Batı Karahanlıların ilk büyük kağanı Muhammed l'dir. Onun dönemiyle ilgili önemli bir olaya kaynaklarda rastlanmamıştır. Yerine geçen kardeşi İbrahim Kağan ise Batı Karahanlı Devleti'nin en tanınmış hükümdarıdır. Kaynaklarda adı Tamgaç Han olarak geçen İbrahim Kağan, devletin tüm kurumlarını yeniden düzenleyerek adaletli bir yönetim düzeni kurmakla şöhret yapmıştır. Daha sonra başa geçen oğlu Nasır ise Selçuklular ile savaşmak zorunda kaldı. Selçuklu Hükümdarı Alp Arslan büyük bir ordu ile yeni bir sefer düzenledi ama, bir saldırı sonucunda ölmesi bu seferi durdurdu. Nasır Kağan gelişen yeni tehlikeyi bir saldırı ile önlemek istedi. Selçuklu tahtına geçen Melikşah iki yıllık bir savaştan sonra Tirmiz'i geri aldıktan sonra Semerkand üzerine de yürüyünce, Nasır barış istemek zorunda kaldı. Melikşah'ın çok tanınmış veziri Nizamülmük'ün aracılığı ile barış yapıldı. 1080 yılına kadar başta kalan Nasır'ın yerine kardeşi Hızır geçti. Hızır'ın oğlu Ahmed ise başa geçince ulema ile düşünce ayrılığına düştü ve ulema da Selçuklu Sultanı Melikşah'tan yardım istedi. Melikşah 1088'de Buhara'yı işgal etti. Arkasından Semerkand ve Özkent düştü. Ahmed esir edilerek İsfahan'a götürüldü. Melikşah arkasında bir vali bırakarak ülkesine geri döndü. Kısa bir süre sonra Karahanlı ordusunun temelini oluşturan Çiğitler, Selçuklu egemenliğine karşı ayaklandılar. Vali kovuldu ve Doğu Karahanlıların ilk büyük kağanı Süleyman'ın oğlu Yakup, kağan olmak üzere Batı Karahanlı ülkesine çağırıldı. Semerkand'a gelen Yakup'un ilk işi Ciğil beyini öldürmek olunca Çiğlilerin desteğini yitirdi. Bu olaylar üzerine Melikşah yeniden Semerkand üzerine yürüdü. Yakup ise Fergana’ya kaçmaktan başka bir yol bulamadı. Melikşah yeniden bir vali tayin ederek ülkesine döndü. Kısa bir süre sonra da Ahmed'i tahtına yeniden getirdi. İsfahan'da bulunduğu sırada Batıniler ile ilişki kurmakla suçlanan Ahmed zındıklık suçu ile ulema tarafından esir edildi, açık bir yargılamadan sonra 1095 yılında idam edildi.

Daha sonra başa geçen üç büyük kağan olan Mesut, Süleyman ve Mansur dönemlerinde göze çarpan önemli bir olay olmamıştır. 1099 yılında büyük kağan olan Cibrail'in Melikşah'ın oğulları arasında çıkan karışıklıklardan yararlanarak Horasan'ı ele geçirmesiyle yeniden Selçuklular ile Karahanlılar arasında gerginlik dönemine girildi. Horasan Valisi Sancar ise daha sonra bu toprakları geri alarak Karahanlıların kağanını idam ettirdi. Sancar bu zaferden sonra Seyhun ve Ceyhun ırmakları bölgesini yeniden düzenleyerek kendilerine bağladı. Aynı zamanda kendi yeğeni Muhammed ll'yi Karahanlıların başına büyük kağan olarak tayin ettirdi. Muhammed'in bütün ömrü iç savaşlarla geçti ve çok kez Sancar’dan yardım istemek zorunda kaldı. Döneminin son günlerinde Sancar ile anlaşmazlığa düştü ve Sancar, Semerkand'ı zaptederek devlet hazinesine el koydu, yeğeni Muhammed'i esir aldı. Muhammed'in yerine geçen Ahmet II, Sancar'ın egemenliğini tanımadı ve onunla savaştı. Sancar yeni kağanı tanımamış, onun yerine Ali Tekin'in torununu tayin etmişti. Daha sonra da İbrahim ve Mahmud II büyük kağanlığa seçilmişlerdi.

Sancar'ın yeğeni olan Mahmud II, tüm geleceğini Selçuklulara dayandırmıştı. Bu sırada Karahitaylar Karahanlılar ülkesini istila ettiler ve kağan Semerkand'a çekildi. Karluklar da kağan ile anlaşmazlığa düştüklerinden ayaklanarak Karahitaylar' dan yardım istediler. Bunun sonucunda Katvan'da Selçuk ve Karahitay orduları karşılaştı ve sonunda Selçuklular yenildiler. Mahmut'un kardeşi İbrahim III Karahitaylar'ın korumasında kağan oldu. Yeni kağan da Karluklar ile geçinemedi. 1156 yılında Kallabad savaşında İbrahim III öldürüldü, İbrahim'in yerine geçen Hasan Tekin oğlu Ali intikam almak için önce Karlukların başbuğu Yabgu Han'ı öldürttü, oğlunu ve diğer Karluk beylerini de azletti. Karluklar bu kez 1158'de Harzemşah'lı İl Arslan'dan yardım istedi. Ali ise Karahitaylar'dan başka Doğu Karahan Kağanı'ndan da yardım istedi. Harzem ve Karahitay orduları Zerefşan'da karşı karşıya geldilerse de savaş olmadı. Karluk beylerinin yerlerine geri verilmeleri koşulu ile anlaşma yapıldı.

Ali ölünce yerine kardeşi Mesut II geçti. Onun zamanında üke içindeki kargaşalıkların bastırıldığı ve Karluklar ile Oğuzlar'a karşı hareketin sürdürüldüğü anlaşılmaktadır. Onu izleyen kardeşinin oğlu İbrahim IV'ün başa geçtiği görülmektedir. Karahanlı Devleti'nin son kağanı İbrahim'in oğlu Osman'dır. Osman zaman zaman Harzemşahlar'a veya Karahitaylar'a uyruk olarak Karahanlı Devleti'ni sürdürmeye çalışmıştır. 1212 yılında Semerkand'da çıkan bir isyan sırasında bütün Harzemlilerin kılıçtan geçirilmeleri üzerine Harzemşah Semerkand'ı kuşatarak zaptetti ve Osman esir alınarak idam olundu. Karahanlılar sülalesinden Hasan Oğlu Hüseyin 1140'lardan sonra Batı'da Fergana'da bağımsız bir Karahanlı Devleti daha kurmuştur ama, Cengiz istilası ile bu devlet de ortadan kalkmıştır.

Göçebeliğin ve kabile bağlarının ağır bastığı bir ortamda Cengiz Han Devleti'nde görülen biçimde bir feodalleşme sürecinin Karahanlılarda da başladığı görülmüştür. Bu feodalleşme sürecine karşı kabilelerin tepkileri kanlı savaşlara yol açmamıştır. Örneğin Karluklar'ın savaşçılıktan uzaklaştırılarak zorla yerleşik yaşama geçmeleri gibi olaylar ortaya çıkmıştır. Bu kargaşalıklar özerk kent prensliklerinden kurulu bulunan Karahanlılar Devleti'nin pek de sağlam olmayan temellerini iyice sarsmıştır. Samanoğulları ve Gazneliler bozkıra dayalı Karahanlı Devleti'ni küçümserlerdi. Karahanlı ülkesi boş ve yoksul görüldüğü için oraya sefer yapmaya bile değmeyeceği söylenirdi. Karahanlıları bozkırda yaşadıkları için civar bölge toplumları barbar bir ulus olarak görürler ve ilişki kurmaktan kaçınırlardı.

Bununla beraber bölgenin Türkleşmesi ve İslamlaşmasında Karahanlı Devleti'nin önemli rolü olmuştur. Oğuz boylarının Orta Asya steplerinden kalkarak İran ve Anadolu içlerine kadar yayılmalarında Karahanlı Devleti'nin varlığı gene önemli bir rol oynamıştır. Oğuzlar'ın ve Selçuklu Devleti'nin ilk tarihi Karahan ve Gazne devletlerinin çerçevesinde gelişir. Karahanlı Devleti Orta Asya'dan Ön Asya'ya geçiş bölgesinde kurulduğundan, birçok geçişlere ve seferlere sahne olmuştur.

KAYNAK:http://www.denizce.com