Hazirqi zaman uyghur tili

Bügünki kündiki uyghurlarning, uyghur tilini alaqilishish wasitisi qilghan barliq kishilerning öz'ara pikir almashturush, bir – birini chüshinish we alaqe baghlashtiki eng muhim alaqe qorali — hazirqi zaman uyghur tili dep atilidu. Uyghur millitining milliy tili bolghan hazirqi zaman uyghur tilini ilmiy asasta ögitidighan, tetqiq qilidighan penmu hazirqi zaman uyghur tili dep atilidu.
Uyghur tili qérindashliq munasiwet jehettin altay tilliri sistémisi, türkiy tillar a'ilisi, gherbiy hon til tarmiqi ichidiki uyghur – qarluq tilliri guruppisigha mensup til bolup, u uyghur xelqige oxshashla nahayiti uzaq tarixqa ige. Uyghur yéziq til tarixini özining omumiy tarixiy tereqqiyat jeryanigha asasen eng qedimki uyghur tili (miladiyining aldi - keynidin 9 - esirgiche qollan'ghan tilni körsitidu ), qedimki uyghur tili (9 – esirdin 13 – 14 - esirlergiche qollan'ghan tilni körsitidu), yéqinqi zaman uyghur tili yaki chaghatay uyghur tili (13 - esirdin 20 - esirning 30 – yillirighiche qollan'ghan tilni körsitidu) we hazirqi zaman uyghur tili (20 - esirning 30 – yilliridin bashlap shekillen'gen tildur) dégen töt chong dewrge bölüsh mumkin.
Hazirqi zaman uyghur tili — pütkül uyghur tili tereqqiyatining mushu zamanimizdiki hasilati. Shundaqla, yéqinqi zaman uyghur tilining jem'iyetning tereqqiyatigha egiship tereqqiy qilip, hazirqi zaman uyghur tili derijisige kötürülgenlikining netijisi. U merkiziy di'alékt asasida we uyghur millitining siyasiy, iqtisadiy, medeniyet merkizi bolup turghan ürümchi teleppuzini ölchem qilghan halda yéziq shekli we janliq til shekli jehettin xéli qéliplashturulghan edebiy tildur. U dewrimizdiki uyghur xelqining ortaq alaqe qorali bolup xizmet qiliwatqanliqi nuqtisidin alghanda ortaq milliy tildur.

Hazirqi zaman uyghur tilining di'aléktliri

Herqandaq bir tilning di'aléktlirini ayrishta melum ilmiy asasqa ige prinsip ölchem qilinidu. Hazirqi zaman uyghur tilining di'aléktlirini ayrishta, pé'illarning hazirqi, kelgüsi zaman formisi bilen pütmigen süpetdash formisi ölchem qilin'ghan. Bu ölchem boyiche hazirqi zaman uyghur tili merkiziy di'alékt, xoten di'alékti we lopnur di'aléktidin ibaret üch di'aléktqa bölünidu.
Merkiziy di'alékt sherqte qumuldin gherbte ilighiche, shimalda ürümchidin jenubta yeken'giche bolghan rayonlarni öz ichige alidu. Bu dé'alékt rayoni aptonom rayonimiz boyiche uyghurlar yashaydighan jaylarning texminen töttin üch qismini igileydu we bu di'alékttta sözlishidighan uyghurlarning sani bashqa ikki di'alékttta sözlishidighan uyghurlarning sanidin texminen besh hesse artuq. Bu di'alékt rayoni maddiy we meniwi medeniyet jehettin uyghur xelqining tarixida, shuningdek kéyinki dewrlerde merkez bolup kelgen qeshqer, turpan, ili, qumul, kucha, aqsu, ürümchi qatarliq medeniyet merkezlirini öz ichige alghan. Uning tereqqiyat sewiyisi bashqa di'alékt rayonlirigha nisbeten yuqiri, shuningdek bu di'aléktning edebiy tilimizgha yéqinliq derijisi bashqa di'aléktlargha qarighanda üstün. Mana bular mezkur di'aléktning hazirqi zaman uyghur edebiy tilining shekillinishide yétekchi di'alékt bolushidiki seweblerdur.
Xoten di'alékti sherqte chaqiliq, gherbte guma nahiyisigiche bolghan toqquz nahiyini öz ichige alidu. Xoten di'alékti tewesidiki herqaysi nahiyiler ara oxshashmighan derijide bezi shéwe perqliri bar.
Lopnur di'alékti lopnur nahiyisi tewesidiki rayonlarni öz ichige alidu. Bu di'aléktning da'irisi tar, sözlishidighan adem sani bashqa ikki di'aléktqa qarighanda xélila az bolsimu, fonétika, léksika we grammatika jehettiki alahidiliki bashqa ikki di'alékt bilen sélishturghanda melum perqlerge ige bolghachqa, ayrim bir di'alékt qilip békitilgen.

Hazirqi zaman uyghur edebiy tilining normiliri

Hazirqi zaman uyghur edebiy tilining normiliri, yeni imla qa’idisi bilen teleppuz qa’idisi edebiy tilni qéliplashturushning ölchimidur. Edebiy til normisida yézish we sözlesh yalghuz til xadimlirining wezipisi bolupla qalmastin, belki pütün milletning pen – medeniyet sewiyisini yükseldürüshige munasiwetlik bir ish. Melum menidin éytqanda, edebiy til normisida yézish we sözlesh kishilerning medeniyet sewiyisini bahlaydighan ölchemlerning biri, shuningdek kishilerning özlirining milliy tiligha tutqan pozitsiyisi, terbiye körüsh derijisi qatarliqlarning eng roshen belgiliridin biri. Uyghur edebiy tilining imla qa’idisi bilen teleppuz qa’idiside yézish bilen teleppuz qilishta perqlinidighan bezi hadisilerge muwapiq qa’ide bérilgen. Kishiler köp hallarda, özlirining aditi nuqtisidin, özige qulay bolush nuqtisidin, sözlerning yézilishi bilen oqulushining birdek bolushini, yeni qandaq yézilghan bolsa, shuni eynen oqush, qandaq teleppuz qilinsa, shu boyiche yézishni arzu qilidu. Emma til bilen yéziq mahiyitidin éytqanda, ijtima’iy hadise. Shexsler peqet pütün jem’iyet ortaq étirap qilghan qa’ide boyiche sözlesh we yézishqa mejbur. Edebiy til normisi shu tilni téximu béyitish, téximu saghlam tereqqiy qildurush üchün, shu tilning tereqqiyat qanuniyitige uyghunlashqan halda jem’iyetning (jem’iyetning wekili süpitide hakimiyet organliri, til – yéziq mutexessisliri we bashqa munasiwetlik xadimlarning) meqsetlik arilishishi arqisida meydan’gha kélidu. Bu xil norma tebi’iy halda shexslerning bezi adetlirini ret qilidu.

Teleppuz qa'idisi

(1) hazirqi zaman uyghur edebiy qilining teleppuz qa'idisi we uning ehmiyiti
Teleppuz qa'idisi — toghra sözlesh qa'idisi dégenliktur. Éniqraq qilip éytqanda, teleppuz qa'idisi — melum bir edebiy tilda sözlishidighan we shu til arqiliq alaqe qilidighan kishilerning toghra teleppuz qilishini temin étidighan we ularning nutuqta ortaq emel qilishi zörür bolghan qa'idiler sistémisidur.
Hazirqi zaman uyghur edebiy tilining teleppuz qa'idisi — uyghur tilini toghra sözlesh, toghra teleppuz qilish qa'idisi dégenliktur. Yeni uyghur tilida sözlishidighan kishilerning toghra teleppuz qilishini temin étidighan we ularning nutuqta ortaq emel qilishi zörür bolghan qa'idiler sistémisidur.
Edebiy tilning teleppuz qa'idisini omumlashturush edebiy tilimizni qéliplashturush, ölchemlik teleppuzni omumlashturush we millitimizning til medeniyiti sewiyisini östürüshte muhim ehmiyetke ige.
(2) ölchemlik teleppuz we uyghur tilining ölchemlik teleppuzi
Melum bir tilda sözlishidighan we shu til arqiliq alaqe qilidighan kishilerning siyasiy, iqtisadiy, medeniyet merkizi bolghan hemde shu milletning til teleppuzida ülgilik rol oyniyalaydighan rayonning teleppuzi ölchemlik teleppuz déyilidu.
Hazirqi zaman uyghur tilining ölchemlik teleppuzi — ürümchi teleppuzi bolup hésablinidu. Bu nuqtini ürümchi shéwisining hazirqi zaman uyghur edebiy janliq tiligha wekillik qilidighanliqi, bu rayonning zamanimizda aldi bilen siyasiy merkez, shuninggha egiship iqtisadiy we medeniyet jehettiki merkezge aylan'ghanliqi, esirning bashliridin étibaren uyghur ziyaliylirining bu rayon'gha toplishishi arqiliq, herqaysi yerlik di'aléktlar we shéwilerning xususiyetlirini yighinchaqlighan halda hazirqi zaman uyghur edebiy janliq tiligha wekillik qilidighan bir janliq til aditini shekillendürgenliki, buning uyghur jama'etchiliki teripidin étirap qilin'ghanliqi qatarliq jehetlerdin köriwalghili bolidu. Bolupmu esirning kéyinki yérimidin étibaren, bu rayonda medeniyet – ma'arip ishlirining künsayin güllinishi, yeni kino – tiyatir, radi'o – téléwiziye, metbu'at we neshriyatchiliq ishlirining misli körülmigen derijide tereqqiy qilishi, her derijilik mektep, oqutush orunlirining köpiyishi ürümchi shéwisining uyghur edebiy tilining ölchemlik teleppuzi bolushi lazimliqini téximu mu'eyyenleshtürdi.
(3) teleppuz qa'idisining mezmunliri
Hazirqi zaman uyghur edebiy tilining teleppuz qa'idisining mezmunliri :
① sozuq tawush fonémilirining teleppuzi ; ② üzük tawush fonémilirining teleppuzi ; ③ boghumlarning teleppuzi ; ④ kishi isimlirining teleppuzi ; ⑤ bashqa tillardin qobul qilin'ghan sözlerning teleppuzi ; ⑥ qisqartilghan sözlerning teleppuzi qatarliqlardin ibaret.