Uyghur Tili Tetqiqati
Biz birlikte bu tilni yashnitimiz!
Birer kishining ünümlük heqiqetni keshp qilishi üchün yüzlep, minglap kishilerning meghlubiyetlik izdinishi we pajielik xataliqlar ichide öz hayatini qurban qilishigha toghra kélidu.
__________________________" Méndéléyéf "
Hazirqi Zaman Uyghur Tilining Edebiy Kechümüshliri
9-Esir
Muhemmed Musa Harezmi (780-850) Hiwa, 20 yashlarda Baghdadqa barghan, “Muhteser Sindi Hind”, “Eljebir we Muqebela”, “Astronomiyalik Jedwel”, “Quyash Saiti Heqqide Risale”, “Yer Teswiri Kitabi”, “Yehudilarning Tarihi we Ularning Bayramlerini Belgulesh”
10-Esir
Bughrahan Hesen yaki Harun Bughrahan (991-993) Mollahaji “Bughrahanlar Tezkiresi”de uning bir qisim nezmiliri bar ikenlikini tilgha alghan, bizge yetip kelelmigen.
11-Esir
Abdulghappar Ibn Huseyin (1010?-1082). Qeshqer, “Tarihi Kashgheri”, “Meskeni Ustadiyan” yoq
Huseyin ibn Helef Kashgheri (973-1093) Qeshqer, Mehmud Kashgherining ustazi, Quranni sherhilep eser yazghan.
Mehmud Kashgheri (1011-1105) Qeshqer, Baghdad. “Diwan Lughat-it-Turk” bar
Mejdidin Muhemmed Ednani (10-11 esirler) Qarahanilar tarihini yazghan, yoq
Yusup Has Hajip (1019-1085) Balasaghun, Qeshqer, “Qutadghu Bilig” (1069) buning Ferghane, Wienna we Istanbul 3 nushisi bar.
Yusup Qadirhan (1024-1032) Qarahan Hesen Bughra Hanning oghli we warisi. bezi sheirleri “Bughrahanlar Tezkirisi”ge kirguzulgen.------------------------------------.
• Gerdizi “Zeynul Ehbar”
12-Esir
Ehmet Yukneki (1110?-1180?) Kashgar, “Etebetul-Heqayiq”
Muhemmed bin Eli Jaffar (12- esir) Semeqend, Qarahan Mesud bin Eli Qelich Tabghach Han (1156-1162)gha beghishlap “Dolet Siyasetining Asasi Olchemleri” namliq bir eser yazghan, yoq.
Nizamulmuluk (1092-?) Seljuq, “Siyasetname”
Yusup Sekkaki (1160-1229) Ili, Almaliqta chaghataygha meslihetchi bolghan, “Miftahul Ulum”
13-Esir
Alawidin Atamilik Juweyni (1226-1283) Hurasan, “Tarihi Jahan Kushahi”
Jamal Qarshi (1230-1310) Ili, Kashgar, “Surahullughet” (1303) Parsche, “Mulaqatulsurrah” Arabche.
Janibek Ogdulmish (1190-1256?) Issiq Kol, “Ogdulmish Oghli Janibekning Bashtin Kechurgenleri” ?
Rabghuzi (1310) Mesridin Burhanidin oghli Rabghuzi, Harezm, “Qissei Rabghuzi”
“Jamiul Tewarih” bezide “Persiye Tarihi” depmu atilidu. Rashidin Fezululla yazghan.
14-Esir
Heyder Harezmi (14-15 esir) “Mehzunul Esrar” yoq (ismi “Tezkiretul SHuira”, “Mejalsun Nefais”larda tilgha elinghan)
Lutfi, Mewlane Ebeydulla (1366-1465) Heart “Gul we Newruz”, Diwani Lutfi” bar
Sekkaki (1380-1465) Semerqend, bir diwani Biritish Museumda.
Seididin Kashgheri (1377-1456) Kashgar, Heart, Abdurahman Jamining ustazi, “Munyetul Muselli we Gheynetul Mufteda”, “Kelimet Hoja Bahaidin”, “Risalei Letaif”, “Wujudname”
Seyfi Serai (1321-1396) Mawarennehr, Saray, “Gulistan Bit Turki”, “Suheyil we Guldursun” bar.
Yusup Emiri (14-15 esir) Mawarennehr “Dehname”, “Beng we Mey Arsidiki Munazire” we bezi ghezelleri yetip kelgen. Newai Mejalisunda eghizgha alghan
15-Esir
Durbek (1409) Belsh, “Yusup-Zuleyha”
Elishir Newai (1441-1501) Heart. 24 eser yazghan
Huseyin Bayqara (1438-1506) Heart, “Risalei Huseyin Bayqara” Tashkentte ilan qilindi. Nawai “Mejalisun Nefais”te uninggha yuquri baha bergen.
Gedai, Mewlane (?-1404) Mewarennehr, Herat, Newai “Mejalisun Nefais”te melumat bergen, uning diwani 1973- yili Tashkentte elan boldi.
Mehmud Han (?-1509) Gherbi CHaghatay hani, “chingghizname”de uning bir qanche misra sheiri bar
SHah Gherib Mirza (15- esir) Mawarennehr, Newai “Mejalisun Nefais”te uning “Yana” radipliq ghezilidin misal alghan.
SHah Quli Uyghur (15- esir) Mawarennehr, Newai “Mejalisun Nefais”te uni muemma turide sheir yezishqa mahir dep tilgha alghan.
Seid Ehmed (1435) Mawarennehr, Emir Tomur Koreganning newrisi, “Teeshshuqname”
Yeqini (15- esir) Mawarennehr, “Oq we Ya Munaziresi” bar.
16-Esir
Amannisahan (1534-1567) Yarkend, “Ehlaq Jemile”, “SHuruhulqulup”, “Diwan Nefsi”, “Ishret Engiz” bular yoq.
Ayazbek Qoshchi (16- esir) Yarkend “Tarihi Reshidi (Zeyli)”de ikki sheiri bar; “chinggizname”dimu tilgha elinghan
Emiri. Hoten, “Diwan Irfan Emir Ferghane”, “Bayaz”da bar.
Seidi (1484-1533) Aqsu, 2 sheiri “Tarihi Reshidi (Zeyli)” arqiliq yetip kelgen.
Mejlisi (1533) Babur huzurida ishligen “Qissei Seyfulmuluk” bar, “Seyfulmuluk- Beduljamal”
Muhemmed Mirza Heyder Koregani (1499-1551) Tashkent, Keshmir, “Tarihi Reshidi”
Qelemdar Beg, Ibrahim Beg (1499-1569) Maralbeshi, “Qarlighach Hanim”, “Saadetning Qapqini”, “Beglerge Meslihet”, “Bilimge Medhiye”, “Dolan Tarihi” larni yazghanliqi melum. yoq.
Qidirhan Yarkendi (?-1572) Yarkend. muzikant, “Wisal”, “Diwan Qidiri” yoq.
Mirza Zirek chalish (16- esir) Qarasheher, Kashgar. “Tarihi Reshidi (Zeili)”de bir qanche sheiri bar
Reshidi (1510-1570) Abdureshidhan, “Diwan Reshidi”, Selatinname”, “Kitabi Tenbiye-enterbiye” bular yoq, “Tarihi Reshidi (Zeyli) de uning 2 Parsche sheiri we 3 ghezili hatirlinip qalghan.
Mirza Heyder (1533) “Jahanname”
17-Esir
Ebul Ghazi Bahadirhan (1603-1664) “SHejerei Turk”
Bubi Zeynep (1660) Yarkend
Harabati (1638?-1730?) Aqsu, “Kulliyat Mesnewi Harabati” bizge yetip kelgen.
Mehmud Joras (1620?- ?) Yarkend, “Tarih SHah Mehmud Joras”, “Tarihi Reshidi – Zeili”
Meshrep, Babarehim (1657-1711) Nemengan, Kashgar, “Mebdei Nur”, “Diwan Meshrep” bar
Molla Fazil Kichik (1652-1710) Yarkend, “Leyli-Mejnun”
• Zileyha Begim, Afaq Hoja(1626-1694)ning anisi, Kashgar, “Silsile Tuz Zehep”te yezishiche Hapiz SHirazi sheirlerini mutalie qilghan, Zileyhaning bezi terjimileri “Bayaz” di chiqti.
Zulfiye Kashgheri (17- esir) Kashgar, “Diwan Zulfiye” yoq.
18-Esir
Bubi Mesum Ezizem (Yarkend)
Esiri (18-19 esirler) Hoten. “Bayaz”larda bezi eserleri bar.
Abid Qumuli (17-18 esirler): Qumul, “Bayaz”larda qismen sheirleri bar.
Emini, Qumul “Bayaz”da 11 ghezili ilan qilindi.
Gheyreti (18- esir) Hoten, Yarkend. “Bayaz”da bir parche sheiri bar
Futuqi, Hoja Sidiq (1717-1756) Ili, Yarkend. Bezi sheirleri yetip kelgen.
Hoja Jahan Ershi (1685-1755) Hojend, Yarkend, “Diwan Ershi” bizge yetip kelgen.
Ibrahim Ibn Yusup (1775) Hoten, “Mentiqutteyr” bar
Ibrahim Meshhuri (18-19 esir) Yarkend, “Diwan Meshhuri” bar
Mehzun, Ismail (18- esir) Hoten, “Diwan Mehzuni”
Molla Salih (1742-?) Qaraqash, “Molla Salihning chechekni Hejwi Qilghani” muhemmes
Molla Abdul Elim SHair Ahun (1756) “Islamname”
Molla Muhemmed tomur (1717) “Kelile we Demine” Parschidin terjime, “Ehlaqul Muhinsin” Parschidin terjime.
Molla Niyaz (1777-?) Hoten, “Tezkirei Imam Zebihulla” (1797, tot imam tezkiresi)
Molla Heyder (18- esir) Hoten, “Jangnamei Hezret Ili”, “Rewzetush SHuhuda”, “Emir Abamusilim” ni Parschidin terjime qilghan.
Molla Yunus Yarkendi (18- esir) Yarkend, “Muhebbetname” (1755 Abdurahman Jamining Yusup Zileyha dastanini Parschidin terjime qilghan)
Muhemmet bin Abudllahan Mehdum (18- esir) Aqsu, “Ming Bir Keche”ni Arabchidin terjime qilghan.
Muhemmed Hoja Nizamidin (1837) Qaraqash, Firdewsi “SHahname”sini terjime qilghan.
Muhemmet Tomur Kashgheri (17-18 eris)Kashgar, “Kelile we Demine”, “Yusup-Zileyha”, “Ehlaqul Muhsin” larni Parschidin terjime qilghan.
Muhemmed Sidiq Reshidi (1715-?) Atush, “Sidiqname” (1785-7)
Muhemmet Sadiq Kashgheri (1740-1894) Kashgar, “Tezkirei Ezizan”, “Edebussalihin”, “Zubdetul Mesail Wel Eqaid”, “Tezkirei Eshabulkehf”, “Tarihi Iskenderiye we Tajinamei SHah”
Muhemmed Ewez (18-19 esir) Qaraqash, “Mehdum Ezem”, “Mejmuetul Ehkam”
Muhemmd Imin Hojamquli Hirqeti/Gumnam (1634-1724) Kashgar, “Muhebbetname we Mehnetkam” (1670)
Mutribe (18- esir) Kashgar, Perghane (K. Birowkof “Til-Edebiyat we Tarihi Mesileler” Alma-Ata 1948)
Nobiti (1696-1760?) Hoten, “Diwan Nobiti” (1747) bar.
Omer Baqi (1730-?) Yarkend, Newaiining “Ferhad-SHerin” we “Leyli-Mejnun”lerini nesrileshturup chiqqan.
Qasimi (1799) Kashgar, “Tezkirei Arslanhan” bar
Qelender (?-1747) Kashgar, Hoten “Diwan Qelender”
Qisuri, Molla Ehmed Ghojamniyaz (1717-1827) Pichan, “Rewzetil Zohra” bar.
SHah Hijran (1752) SHah Muhemmed Imin Ahun Ibn Hoja Nizamidin (1752) Yarkend, “SHahname”ni terjime qilghan “SHahname Turki”
Zelili (1672-1745?) Yarkend, Hoten. “Diwan Zelili”, “Sepername”, “Tezkirei CHihliten”, “Tezkirei Hoja Muhemmed SHirip”
“Alwan Nahshisi” 1769- yilidiki Uchturpan qozghilingi basturulghandin keyin chiqqan
19-Esir
Asi (19- esir): “Zefername”
Ahun Aghicha (1833) Hoten, inqilap serkerdisi Abudrahman Han Ghojaning anisi. qoshaqchi
Ashur Ahun Gheribi (1860): Hoten, “Emir Ali” dastani
Abdurehim Nizari (1776-1850) Kashgar. “Gheribilar Hikayesi” (Ziyai, Gheribi bilen birlikte), “Dibache”, “Leyli-Mejnun”, Perhad-SHerin”, “Rabie-Seidin”, “Durulnejad”, “CHahar Derwish” (Ziyai bilen)
Dilber Dorgha (19- esir), Qaraqash, shaire, “Mezlumlar Ahi” bar.
Ehmetshah Qaraqshi (1740-1828) Qaraqsh, “At Qissisi”, “Pul”, “Mewiler Sohbiti”, “Qichishqaq”
Gheribi Heste (19- esir) Hoten, “Hemzename” 1882- yili kochurulgen.
Hemra Bubi (19-esir) Aush, bezi ghezelliri ilan boldi.
Hislet Kashgheri (1785-?), Kashgar, Qoqand, “Mejmuetul SHuira”
Hoshhal Gheribi (1845). Kashgar. Qoqand, “Kulliyat Gheribi” bar.
Ismail Beg Binishan (1827) “Pendname”, “Diwan Binishan”
Imiri (1822-?) “Diwan Imiri”
Mehmud Hekimbeg (1814-1907) Atush, 1876-yili Kashgar hakimi bolghan, helq ichide bezi sheirleri bar
Mehmud Qari (1862-1910) Hoten, “Diwan Qari”
Molla Baqi (1842-1917) Kucha, “Beg bilen Qoy Heqqide”, “Kelturmishim”, Qimarwazning Hesriti”
Molla Eli Qushchi (1835-1902) SHayar, “Diwani Eli”
Molla Seidulla (1840-1913) Yengsar, Poskam. az sheirleri yetip keldi.
Molla Sidiq Yerkendi (1813) Yarkend, “Hemse Newai Nesri”, “CHahar Derwish” Parsichidin terjime.
Molla Musa Sayrami (1836-1917) Bay, “Tezkiretul Ewliya”, “Derbayan Eshabulkehf”, “Tarihi Eminiye”, “Tarihi Hemidiye”, “Diwan Mesniwi”, “Salamname”, “Tezkirei Hoja Afaq”, “Ferhad we SHerin”
Molla Zeydin (1815-1880) Pichan, letipe, “Almihan Qoshighi”
Molla Tohti (1840) Aqsu, “Erziyet”
Molla Qurban (1850) Hoten, Keriye, “Dastani Imam Jeferi Sadiq”
Molla Muhemmed Siyitniyaz (1834-1931) Lukchun, “Melumati Afaq” Parschidin terjime
Molla Muhemmed Niyaz (1856) Yengisar, “Mensur”
Moll Muhemmed Niyaz Yarkendi (1846) Yarkend, “Qissesul Gherayip”, “Tarihi Reshidi” Parschidin terjime
Molla Qushchi (19- esir) “Bazname” bar
Molla Tohti Gheribi (1816-1951) Lop, “Tohpetul Ushshaq Sani”
Molla Mirsalih (18-19 esirler) Kashgar “CHinggizname”
Molla SHakir (1805-1870) Aqsu, “Zefername”
Molla Bilal Ibn Yusup Nazimi (1824-1900), Ghulja, Yarkend, “Ghezeliyat”, “Ghazat Dermulki CHin” (1875), “CHangmoza Yuzuphan” (1881), “Nozugum” (1882)
Molla Haji (1830) Kashgar, “Tezkirei Bughrahan”
Molla Alawidin Gheribi (1880?-?) Kashgar, “Diwan Gheribi”
Muhemmet Tomur Qaraqshi (1820) Qaraqash, “Terziretul Rishat”
Muhemmed Welid Mirehmed SHeyh Gheribi (19-esir) Kashgar, “Tarihnamei Yaqubhan” Peterburg Ermitajda.
Muhemmed Dolet Hojayar Oghli Gherib ~ SHehyari (19- esir) SHayar, “Ishtiyaqname” dastan
Molla Ismetulla bin Mollanimetulla Mojizi (1854) Hoten, “Tewarihi Musiqiyun”
Muhemmed Rosul SHewqi (1853-?) Guma, “Diwani SHewqi”
Nadire (1792-1842) Enjan hakimi Rehman(Uyghur)ning qizi, Qoqand, Merghulan hakimi Omerhanning hotuni, “Diwan Nadire” bar.
Noruzahun Ziyai (18-19 esirler) Kashgar, “Wamuq-Uzra”, “Mesut-Dilara”, “CHahar Derwish” (Nizari bilen), “Mehzunulwaizin”
Sadir Palwan (1798-1871) Ghulja, qoshaqchi
Salahi, Muhemmed Ebu (1806) Kashgar, Qoqend, “Diwan Dadai”, “Gul we Bulbul” bar
Sedai (1806) Mirhesen Sedai, Kashgar, “Diwan Sedai”
Seburi, Imir Huseyin (19- esir) Kashgar, “Newaining adaletperwerliki toghrisida”, “Diwan Seburi”, “Maqalat”
Seid Muhemmed (?-1821) Ghulja, “SHerhi SHikeste”
Seley CHaqqan (1816-1905) Kashgar, letipe yomurchi
Turdi Nazim Gheribi (1802-1862) Kashgar, “Kitabi Gheribi”, “SHah Behram”
Zahid Ahun Pazilbay (1882) Semerqend, Yarkend, “Iskendername”
Zohuri (18-19 esirler) Turpan, Kashgar Zohuridin hakimbeg. “Diwan Zohuri”
Zumret (19- esir) shaire, Hoten, kop sheirleri “Bayaz”da chiqti.
“Abdurahman Han Hoja” dastani 1860- Hotende serkerde Abdurahman Hojani medhiylep yazghan dastan.
“Tarihi SHahruy” Niyaz Muhemmed Qoqend Pars tilida yazghan Qoqend tarihi.
20-Esir
Abdulla SHerip Heste (1854-1907). Yarkend. “Kulliyati Heste” toplimi 1960 yillarda yutken.
Abduqadir Damollam (1862-1924) Abduqadir bin Abdulwaris,
Atush, “Serf Nehwi”, “Ilmi Tewjid”, Ilmi Hesap”, Eqaid Zororiye”, “Eqaid Jewheriye”, “Nesheti Amme”, “Tesilmi Sebiyat”, “Miftail Edep”
Ami Zeif, Qul Elim (1879-1951) Qaghiliq, “Diwan Tejrid, “Tutiname” bar
Hestedil (1896-1945) Kashgar, “Zobdetul Tejribe Ez Fusul” esiri helq ichide tarqalghan.
Qari Baiz (1885-1939) Kucha, “Diwan Baizi” bar
Molla Supurgi Senjari (1864-1936) Guma, “Diwan Ghiyas”, “Diwan Supurgi”, “Gheribi Senjari” hemmisi yoq
Rahile (1860-1917) Atush, mullime, “Delailul Ulum” bar, Quranni kochurgen
Sabir Ahun bin Abduqadir Naqis (1840-1920) Yengisar, “Diwan Naqis”, “Beys Hekimbeg”, “Mewjudulqulub”, “Nolli Dimen”, “Nesihetname Usnur Bayani” larni yazghan, SHeyh Ineytullaning “Bahar Danish” dastanini terjime qilip “Gulzar Binish” dep at qoyghan.
Nozugum esli ismi CHolpangul (1807-1827?) Kashgar, Ili. qoshaqlar
Tejelli (1850?-1930) Qaghiliq
Shewqi, Qutluq Haji (1876-1937) Kashgar, “Ang” geziti, “Erkin Hayat” geziti, “Oyghndi”, “Weqiei Kashgher” lerni yazghan we Qutadghu Biligni tonushturghan.
Yusup Gheribi, Ibni Yusup Jubeyri Ibn Petenush (186-1940) Qumul, bezi sheirleri bar.
References
Ablajan Memet Umityar. 2001. Treasures of Uyghur Classic Literature. Urumci: Xinjang People's Publishing House
(Ablajan Memet Umityar. 2001. Uyghur klassik edebiyati hezinisi. Urumci: Xinjang Helq Nexriyati.)
Uyghur Qedimqi Edebiyat Nemuniliri
Ikki tékinning hékayisi
Buningda «bir tékin» yaxshiliqning , «yene bir tékin» yamanliqning simwoli qilin'ghan bolup , oxshimighan ikki xil obraz we ikki xil xarektérni intayin janliq we yarqin süretlesh arqiliq , ajiz bicharilerni azab-oqibettin qutuldurushqa intilishtek yüksek insanperwerlik idiye qizghin medhiylen'gen . Shöhretpereslik , hesetxorluq , shexsiyetchilik , qaraniyetlikke oxshash insaniyet exlaqigha zit bolghan yaman illetler pash qilin'ghan . «Ikki tékin»ning hékayisi namliq bu eserni qara xuja uyghur xanliqi dewride yashighan melum bir uyghur teripidin sansikrit tilidin yaki xenzuchidin uyghur tiligha terjime qilin'ghan dep perez qilishqa bolidu . Bu kitab 80 bet , her bir bétide 7-8 qurdin xet yézilghan , 640 qurgha yéqin hejimge ige chong eser bolup , u hazir parijh milliy kütüpxanisida saqlanmaqta . Bu eser tépilip aridin 6-7 yil ötkendin kéyin (1914-yilliri) , pilliot bu eser üstidiki özining tunji qétimliq tetqiqat maqalisini élan qildi . Shuningdin buyan bu eser yawrupa we asiyadiki türkshunaslarning küchlük diqqet étibarini qozghidi . Ular bu eserni dunyadiki xilmu-xil tillargha terjime qilip , xelq'aragha tonushturghandin bashqa , köpligen ilmiy maqalilarni yézip , bu eser üstidiki öz mulahizilirini otturgha qoydi . Buningdin qarighanda ikki tékin riwayitining qedimki uyghur tilini , qedimki uyghur medeniyiti we edebiyatini , buddizmning uyghur medeniyitige körsetken tesiri we uyghur xelqining diniy étiqadi , chüshenchisi qatarliq muhim mesililerni bilish hem tetqiq qilishimizda neqeder qimmetlik medeniy yadikarliq ikenlikini biliwalghili bolidu . (abduraxman baqi )
Alip ertunga dastani
«Alip ertunga» dastani uyghurlarning qedimki tarixiy dastani yaki éposidur . Eser qehrimani alip ertunga texminen miladidin burunqi 7-esirdin 8-esirgiche bolghan ariliqta yashighan uyghurlarning meshhur qehrimani we xaqanidur . Qedimki uyghurlar uni «qaplandek batur» dégen menide alip ertunga dep , tajik-parislar «afrasiyap» dep atighan . «Türkiy tillar diwani» da bu dastandin parchilar bérilgen . «Shahname» we «qudadghubilik» dastanlirida , newaining «tarixiy mülki ejem» namliq eserliride bu tarixiy shexs heqqide melumatlar bérilgen . (abduraxman baqi )
Idiqut mehkimisi sözlüki
«Idiqut mehkimisi sözlüki» lughet bolup , quchu dewride tüzülgen . Milletler neshriyati teripidin 1984-yili neshir qilin'ghan . Bu lughet ming sulalisi dewride tüzülgen bolup , qedimki uyghur tili bilen xenzu tilining sözlüklirini sélishturush xarektéridiki lughet . Uning nusxiliri nahayiti köp bolup , béyjingda töt xil nusxisi saqlanmaqta . (abduraxman baqi )
Maytiri simit
«Maytiri simit» quchu dewri terjime edebiyatining yüksek namayendisi bolghan . 27 Perdilik drama esiri bolup buddizm eqidilirini asasiy téma qilghan . Bu eserning hazirqi zaman uyghur tilidiki nusxisi shinjang xelq neshriyati teripidin 1988-yili neshir qilin'ghan . Hazir «maytiri simit» ning dunyada alte xil qolyazma nusxisi bar . Uning ikkisi turpan sénggimdin , ikkisi turpan mortuqtin tépilghan . 1956-Yili qarasheher shikshindin tépilghan nusxisila aptonum rayunluq moziyda saqlanmaqta . «Maytiri simit» chong hejimlik eser bolup , qedimki uyghur yéziqidiki qolyazmilar ichide dewri eng uzun bolghan budda dini mezmundiki zor hejimlik sehne esiri . Bu eser mukemmel bedii shekil , konkrét obraz , mukemmel siyojhit weqeliki , janliq qedimki uyghur tili arqiliq mukemmel weqelikni bayan qilip béridu . (abduraxman baqi )
Altun yaruq
«Altun yaruq» quchu uyghur xanliqi dewri medeniyetige tewe . Bu eserning ismi «altun önglük yarugh yaltiraqliq qutta kötürülmish nom ilig atligh nom bitig» (altun nur chéchip hemmidin yuqiri orunda turidighan shahane eser) bolup , u 10-esirde beshbaliq (jimsar) liq edib singqu seli tutung teripidin xenzuchidin qedimki uyghur tiligha terjime qilin'ghan . Bu eserde budda dinining janliqlarni azabtin qutuldurush eqidisi ekis ettürülgen . Bu eserni maluw 1909- , 1910-yilliri gensuning sériq uyghurlar rayunidiki wangfugu budxanisidin qolgha chüshürgen . Uning likok teripidin turpan we dünxuangdin tépiwélin'ghan qedimki uyghur tilidiki anche tolluq bolmighan 2- , 3-nusxilirimu bar . (abduraxman baqi )
Chashtani élig beg
«Chashtani élig beg» qissisi uyghurlarning uzaq tarixqa ige foloklor miraslirining biri . U 1914-yili turpandin tépilghan . Eser qehrimani chashtani élig beg qedimki uyghur qebililirining jinlarning yawuzluqi tüpeylidin duchar bolghan késellik apiti we azab-oqubetlik hayatidin qutulup , ténich , erkin yashashtin ibaret arzu-ghayisige simwol qilin'ghan . Qehrimanliq , ittipaqliq , kolléktiwizimliq roh yüksek derijide medhiylen'gen . (abduraxman baqi )
Dede qurqut dastani
«Dede qurqut» dastani qedimki uyghur we türki tilliq xelqlerde bu dastanning siyujhiti 8- 9-esirlerde qelemge élin'ghan . Eserde oghuz qehrimanliridin , bayandirxan , qaraxan we bashqilarning ish-izliri bayan qilinidu . Danishmen dede qurqut (qurqut ata) din ibaret ghayiwi obrazning eqil-parasiti medhiylinish bilen xelqning erkinlik we nijadliq ghayisi ipadilen'gen . (abduraxman baqi )
Peziletlik sheher ahalisi we uninggha kéreklik bolghan adil padishah toghrisida
Bu eserni ebunasir uhemed farabi (iladiye 870-950) yazghan bolup , buningda «peziletlik sheher ahalisi we uninggha kéreklik bolghan adil padishah» üstide noqtiliq toxtilip , özi yashighan ijtimaiy jem'iyetning omumiy qatlimini inchkilik bilen opratsiye qilip , padishahning adil bolushining lazimliqi , xelqqe adil siyaset yürgüzüshning zörürlüki , xelq ammisining qanun-tüzüm , emir-permanlargha angliq riaye qilghandila , andin «peziletlik sheher ahaliliridin» bolalaydighanliqidin ibaret tématik mezmun algha sürülgen . (abduraxman baqi )
Menggütash edebiy yadikarliqliri ustide qisqiche melumat
Menggütash edebiy yadikarliqliri diginimiz-asasliqi turk xanliqi hem Orqun uyghur xanliqi zamanisida tash parchilirigha putup qaldurulghan yazma Wesiqilerni közde tutqan bolup,chong-kichikliki oxshash bolimighan herxil Tashlargha oyulup,tiklen'genliki üchün adette biz menggü tash edebiy Yadikarliqliri dep ataymiz. Menggu tashlarda yizip putulgen xatiriler asasliqi qaghan we wezirlerning Herbiy yurushliri,qoshna eller bilen bolghan urush we Munasiwetler,qaghanliqning tezkire-terjimhali,qatunlarning Tohpiliri,xanliqning tarixi ehwali qatarliqlargha munasiwetlik bolup köp Qisim mezmunlar zamanisidiki uyghurlarning we bashqa qirindash Millet,qewmlerning Tili,tarixi, itnogirafiysi, edebiyati, jughrapiysi, jemiyet Ehwali, medeniyiti qatarliq köp tereplime uchurlardin bizni xewerdar Qilidighan birdinbir yazma shahid supitide qed köturup turmaqta. Menggü tashlarni yizip tiklen'gen zamanisining aldi-keynilikige qarap ikki Turge bölishke bolidu,bular :
Turk xanliqigha ait menggü tashlar Kök türk xanliqigha ait menggü tashlar asasliqi türk-ronik yiziqida Yizilghan tash abidiler bolup, qedimki türk yéziqi qedimki zamanda türk Tilida sözlishidighan millet we qebililer teripidin qollinilghan bir xil hem Élipbelik, hem boghumluq arilashma yéziq bolup, jem'iy 40 herptin terkip Tapqan. Texminen 6- esirdin 10- esirgiche bolghan tarixiy dewrlerde Qedimki köktürk xanliqi, orxun uyghur xanliqi , yénsey qirghizliri we Sibiryidiki qoriqan qatarliq bir qisim milletler bu xil yéziqni Omumyüzlük qollan'ghan. Bu yéziqning shekli shimaliy yawropada qedimki Gérmanlar teripidin qollinilghan ronik yéziqigha oxshiship kétidighanliqi Üchün, adette u köpinche qedimki türk- ronik yéziqi dep atilidu. Bu xil Yéziqa yézilghan asasliq yazma yadikarliqlar mongghuliyediki orxun deryasi Wadiliridin we sibiryidki yénsey deryasi wadiliridin tépilghini üchün, yene Orxun- yénsey yéziqi depmu atlidu. Yene beziler köktürk yéziqi, Islamiyettin awalqi yéziq, sibiriye yéziqi depmu ataydu, bu yiziqta Yizilghan birqeder dangliq bolghan menggü tashlar töwendikiche: Tunyuquq menggü téshi, Költégin menggü téshi, Bilge qaghan menggü téshi .
Orqun uyghur xanliqigha ait menggü tashlar Uyghur xanliqigha ait bolghan menggü tashlar digende asasliqi Miladi744-yilidin bashlap 840-yilighiche bolghan bir eserlik tarix jeryanida Barliqqa kelgen menggü tashlarni közde tutulidu. 0; 5q o~ 1 Qedimki türk yéziqidiki orqun uyghur xanliqigha dair yazma tarixiy Matéryallargha asasen mongghuliye wadisidin tépilghan. 7- Esirning Axirliridin 9- esirning ottorlirighiche bolghan tarixiy jeryanlarda wujutqa Kelgen bir qanche chong menggü tash tarixiy matériyallirini öz ichige alidu. Bu menggü tash tarixiy matériyalliri adette orqun uyghur xanliqining Tarixi, medeniyiti, siyasiti, iqtisadi we jughrapiyisi qatarliq Ehwalliridin orqun uyghur xanliqi tarixini tetqiq qilishta muhim Ehmiyetke ige. Ulardiki xatiriler dewr jehettin uzaq hem tepsiliy. Uning üstige uyghurlar bilen ottura tüzlengliktiki xandanliqlarning Munasiwitige dair ehwallargha tolimu ehmiyet bergen. Bular asasen Uyghurlar we ulargha qérindash qebililer teripidin yézilghan bolup, ularning Öz tarixi we uninggha munasiwetlik ishlar heqqidiki bayanliri, edebiy Tesswirliri eyni dewr yaylaq jem'iyitidiki uyghularning charwichliq Medeniyitining ichki mezmunini bir qeder toluq namayet qilip béreleydu. Bu Jehettin élip éytqdanda, türkche tarixiy matériyallargha mensup bolghan Qedimki menggü tash yazma yadikarliqliri bizning orqun uyghur xanliqining Tarixini toghra chüshinishimizde sel qarashqa bolmaydighan muhim bir terep
Térxin menggü téshi Bu menggü tash yadikarliqi 1957- yili mongghuliyidiki han'gay téghining gherbiy Shimalidiki térxin deryasigha (chaghannur kölige yéqin) yéqin taryat sumulidin (Memuriy rayun) tépilghini üchün, «taryat menggü téshi» depmu atalghan.
Moyunchur qaghan menggü téshi Bu menggü tash yadikarliqi 1909- yili mongghuliyediki sélin'ga deryasi we shine Usu köli boyidin tépilghanliqi üchün , yene «shine usu menggü téshi» depmu Atalghan.
Tes menggü téshi Bu menggü tash yadikarliqi 1976- yili mongghuliyediki tes deryasining sol Qirghidiki noghun tolghoy igizlikining yénidin tépilghanliqi üchün, «tes menggü Téshi» dep atalghan.
Toqquz uyghur qaghan menggu téshi Bu yadikarliqning toluq atilishi «toqquz uyghur ay tengride qut bolmish Alip bilge qaghan menggü téshi» dur. U 1899-yili mongghuliyediki orxun Uyghur xanliqining paytexti bolghan qara balghasun shehirining yéqin Etrapidiki sayram köli boyidin tépilghanliqi üchün,«toqquz uyghur qaghan Menggü téshi» depmu atalghan.
Séwréy menggü téshi Bu menggü tash yadikarliq 1969-yili mungghuliyening dölitimizning gensu ölkisi Bilen tutishidighan séwréy dégen yéridin (yeni idzin'ghul deryasining süyi Quyulidighan gaxon, sogh dep atilidighan ikki kölning sherqiy shimalida) Tépilghan.
Sudijin menggü téshi Bu yadikarliq 1909-yili mongghuliyining sudijin (bezi matiriyallarda suji Déyilgen) dégen yéridin tépilghan.
