-->
Uyghur qedimki kitabetchilik medeniyiti __ uzaq tarixiy tereqqiyat jeryanida peyda bolush , rawajlinish , tereqqiy qilish we mukemmellishish basquchlirini bésip ötüp , dunya medeniyet ghezinisidiki bibaha göherlerning birige aylandi . «Uyghur qedimki kitabetchilik medeniyiti» özining tereqqiyat dawamida tesiri zor bolghan güllinish dewrlirini berpa qilip , shöhriti dunyagha yéyilghan meshhur erbablar , alimlar , yazghuchi , shairlar kitabliri arqiliq uyghur qedimki kitabetchilik medeniyitini nurluq abidige aylandurdi . Bulardin kumrajiwa , tonyuquq , farabi , yüsüp xas hajip , mehmud qeshqeri , exmet yükneki , elishir newai , muhemmet mirza heyder , xirqiti , zelili , ershi , abduréhim nizari , mulla bilal nazimi , tejelli qatarliq mutepekkür , alim , yazghuchi , shairlar küchlük plsepiwilikke ige bolghan , dunyagha tesiri küchlük «türkiy tillar diwani» , «qudadghubilik» , «etebetul heqqayiq» «xemse» , «xezainul maani» , «tarixiy reshidi» , «zelili diwani» , «diwan ershi» , «nizari dastanliri» , «ghezeliyat» , «nuzugüm» , «gül we newruz» qatarliq kitab we eserliri bilen uyghur qedimki kitabetchilik medeniyitining güllinish dewrlirining shahidliridur . Ularning bu kitabliri (eserliri) bügünki dewrimizgiche etiwarlinip saqlinip , keng xelq teripidin söyüp oqulmaqta . Bu shewketlik kitablardin «türkiy tillar diwani» , «qudadghubilik» , mehmud qeshqeri we yüsüp xas hajip wekillikidiki 11-esir uyghur qedimki kitabetchilik medeniyiti güllinish dewrining mehsuli bolsa , «xemse» bilen «xeza inul meani» , «gül we newruz» 15-esir uyghur qedimki kitabetchilik medeniyitning güllinish dewrlirining shahidliridur . (abduraxman baqi )
«Oghuzname» uyghurlarning qedimki qehrimanliq iposlirining biri bolup , iptidaiy jem'iyetning axirqi mezgilide yézilghan . Uningda ejdadlirimizning iptidaiy jem'iyetning axirqi mezgilidiki tebiet bilen küresh qilip öz jasaritini körsetkenliki , kéyinki qisimida oghuzning xan bolushi , uning herbiy yürüshliri bayan qilin'ghan . Eserde mol tarixi we itnugrafik matériyallar bolup , uni qedimki uyghur ijtimaiy hayatining bediiy qamusi dep qarashqa bolidu . «Oghuzname» ejdadlirimizning yiraq qedimki maddi we meniwi hayatini herqaysi tereptin mupessel yurutup bergen . «Oghuzname» iposining esli tékistining téransipiksiyisi qismi we hazirqi zaman uyghur tilidiki yeshmisi birge ishlen'gen eser bolup , bu kitab milletler neshriyati teripidin 1981-yili neshir qilin'ghan . (abduraxman baqi )
Buningda «bir tékin» yaxshiliqning , «yene bir tékin» yamanliqning simwoli qilin'ghan bolup , oxshimighan ikki xil obraz we ikki xil xarektérni intayin janliq we yarqin süretlesh arqiliq , ajiz bicharilerni azab-oqibettin qutuldurushqa intilishtek yüksek insanperwerlik idiye qizghin medhiylen'gen . Shöhretpereslik , hesetxorluq , shexsiyetchilik , qaraniyetlikke oxshash insaniyet exlaqigha zit bolghan yaman illetler pash qilin'ghan . Riwayette tezwirlen'gen chong tékin budda dinigha qattiq étiqad qilidighan , uning eqidilirini emelge ashurushni özining birdin-bir burchi hésablaydighan nahayiti aq köngül , sap dil , semimy adem bolghanliqi üchün , kembeghel , ajiz , bicharilerning japada qalghanliqigha chidap turalmaydu . Tirikchilikni dep gunah hésablan'ghan ishlarni qiliwatqanliqini körüp téiimu azablinidu . Shunga u ajiz-bicharilerni gunahtin xali qilish üchün , chintemeni en'güshterni ekilishtin ibaret xeterlik ishqa bel baghlaydu . Japa-mushehqettin , hérish-charchashtin qilche qorqup qalmaydu . U özining eqil-parasiti , bilimlik , danishmenliki bilen barliq tosqunlarni , xéyim-xeterlerni yéngip chiqidu . U axirida heqiqeten muddiasigha muwapiq nurghun yaxshi ishlarni qilip , kembeghel , ajiz , bicharilerni , tilemchilerni acharchiliqtin , yalingachliqtin qutuldurup , xelq ammisining qizghin hémayisige we alchishigha sazawer bolidu . Chong tékin yüksek xelqperwerlik idiyisige ige parlaq ghayiwi obraz bolup hésablinidu . Riwayette uningdin bashqa tékinning inisining obrazi teswirlen'gen bolup , u qolidin hich ish kelmeydighan , ichi tar , hesetxor , öz shexsiyiti , nam-shöhriti üchün her qandaq peskeshlik , yamanliq qilishtin yanmaydighan uchugha chiqqan shexsiyetchi , qaraniyet , süyqestchilerning wekili bolup hésablinidu . «Ikki tékin»ning hékayisi namliq bu eserni qara xuja uyghur xanliqi dewride yashighan melum bir uyghur teripidin sansikrit tilidin yaki xenzuchidin uyghur tiligha terjime qilin'ghan dep perez qilishqa bolidu . Bu kitab 80 bet , her bir bétide 7-8 qurdin xet yézilghan , 640 qurgha yéqin hejimge ige chong eser bolup , u hazir parijh milliy kütüpxanisida saqlanmaqta . Bu eser tépilip aridin 6-7 yil ötkendin kéyin (1914-yilliri) , pilliot bu eser üstidiki özining tunji qétimliq tetqiqat maqalisini élan qildi . Shuningdin buyan bu eser yawrupa we asiyadiki türkshunaslarning küchlük diqqet étibarini qozghidi . Ular bu eserni dunyadiki xilmu-xil tillargha terjime qilip , xelq'aragha tonushturghandin bashqa , köpligen ilmiy maqalilarni yézip , bu eser üstidiki öz mulahizilirini otturgha qoydi . Buningdin qarighanda ikki tékin riwayitining qedimki uyghur tilini , qedimki uyghur medeniyiti we edebiyatini , buddizmning uyghur medeniyitige körsetken tesiri we uyghur xelqining diniy étiqadi , chüshenchisi qatarliq muhim mesililerni bilish hem tetqiq qilishimizda neqeder qimmetlik medeniy yadikarliq ikenlikini biliwalghili bolidu . (abduraxman baqi )
Alip ertunga dastani «Alip ertunga» dastani uyghurlarning qedimki tarixiy dastani yaki éposidur . Eser qehrimani alip ertunga texminen miladidin burunqi 7-esirdin 8-esirgiche bolghan ariliqta yashighan uyghurlarning meshhur qehrimani we xaqanidur . Qedimki uyghurlar uni «qaplandek batur» dégen menide alip ertunga dep , tajik-parislar «afrasiyap» dep atighan . «Türkiy tillar diwani» da bu dastandin parchilar bérilgen . «Shahname» we «qudadghubilik» dastanlirida , newaining «tarixiy mülki ejem» namliq eserliride bu tarixiy shexs heqqide melumatlar bérilgen . (abduraxman baqi )
«Idiqut mehkimisi sözlüki» lughet bolup , quchu dewride tüzülgen . Milletler neshriyati teripidin 1984-yili neshir qilin'ghan . Bu lughet ming sulalisi dewride tüzülgen bolup , qedimki uyghur tili bilen xenzu tilining sözlüklirini sélishturush xarektéridiki lughet . Uning nusxiliri nahayiti köp bolup , béyjingda töt xil nusxisi saqlanmaqta . (abduraxman baqi )
Maytiri simit «Maytiri simit» quchu dewri terjime edebiyatining yüksek namayendisi bolghan . 27 Perdilik drama esiri bolup buddizm eqidilirini asasiy téma qilghan . Bu eserning hazirqi zaman uyghur tilidiki nusxisi shinjang xelq neshriyati teripidin 1988-yili neshir qilin'ghan . Hazir «maytiri simit» ning dunyada alte xil qolyazma nusxisi bar . Uning ikkisi turpan sénggimdin , ikkisi turpan mortuqtin tépilghan . 1956-Yili qarasheher shikshindin tépilghan nusxisila aptonum rayunluq moziyda saqlanmaqta . «Maytiri simit» chong hejimlik eser bolup , qedimki uyghur yéziqidiki qolyazmilar ichide dewri eng uzun bolghan budda dini mezmundiki zor hejimlik sehne esiri . Bu eser mukemmel bedii shekil , konkrét obraz , mukemmel siyojhit weqeliki , janliq qedimki uyghur tili arqiliq mukemmel weqelikni bayan qilip béridu . (abduraxman baqi )
«Altun yaruq» quchu uyghur xanliqi dewri medeniyetige tewe . Bu eserning ismi «altun önglük yarugh yaltiraqliq qutta kötürülmish nom ilig atligh nom bitig» (altun nur chéchip hemmidin yuqiri orunda turidighan shahane eser) bolup , u 10-esirde beshbaliq (jimsar) liq edib singqu seli tutung teripidin xenzuchidin qedimki uyghur tiligha terjime qilin'ghan . Bu eserde budda dinining janliqlarni azabtin qutuldurush eqidisi ekis ettürülgen . Bu eserni maluw 1909- , 1910-yilliri gensuning sériq uyghurlar rayunidiki wangfugu budxanisidin qolgha chüshürgen . Uning likok teripidin turpan we dünxuangdin tépiwélin'ghan qedimki uyghur tilidiki anche tolluq bolmighan 2- , 3-nusxilirimu bar . (abduraxman baqi )
«Chashtani élig beg» qissisi uyghurlarning uzaq tarixqa ige foloklor miraslirining biri . U 1914-yili turpandin tépilghan . Eser qehrimani chashtani élig beg qedimki uyghur qebililirining jinlarning yawuzluqi tüpeylidin duchar bolghan késellik apiti we azab-oqubetlik hayatidin qutulup , ténich , erkin yashashtin ibaret arzu-ghayisige simwol qilin'ghan . Qehrimanliq , ittipaqliq , kolléktiwizimliq roh yüksek derijide medhiylen'gen . (abduraxman baqi )
Dede qurqut dastani «Dede qurqut» dastani qedimki uyghur we türki tilliq xelqlerde bu dastanning siyujhiti 8- 9-esirlerde qelemge élin'ghan . Eserde oghuz qehrimanliridin , bayandirxan , qaraxan we bashqilarning ish-izliri bayan qilinidu . Danishmen dede qurqut (qurqut ata) din ibaret ghayiwi obrazning eqil-parasiti medhiylinish bilen xelqning erkinlik we nijadliq ghayisi ipadilen'gen . (abduraxman baqi )
Bu eserni ebunasir uhemed farabi (iladiye 870-950) yazghan bolup , buningda «peziletlik sheher ahalisi we uninggha kéreklik bolghan adil padishah» üstide noqtiliq toxtilip , özi yashighan ijtimaiy jem'iyetning omumiy qatlimini inchkilik bilen opratsiye qilip , padishahning adil bolushining lazimliqi , xelqqe adil siyaset yürgüzüshning zörürlüki , xelq ammisining qanun-tüzüm , emir-permanlargha angliq riaye qilghandila , andin «peziletlik sheher ahaliliridin» bolalaydighanliqidin ibaret tématik mezmun algha sürülgen . (abduraxman baqi )
Mezkur lughette 11-esirde yashighan ulugh uyghur alimi , tilshunas we edib mehmud qeqeri bu dewrde ilim-pen tili dep atalghan ereb tili bilen türkiy tilini «beygige chüshken ikki attek» kétiwatatti dep teswirleydu . Siyasiy munasiwet , iqtisadiy alaqe , medeniyet almashturush éhtiyaji bilen ereb abbasiylarning hökümran dairliri , soda-sanaet sahesi we ilim-meripet ehli türkiy tilini öginish zörüriyitini chongqur hés qilmaqta idi . Mehmud qeshqeri ene shu .Éhtiyajning hkddisidin chiqishqa bel baghlap tekshürüsh , tetqiq qilishqa kirishidu . «Xaqaniye» ölkisini (jümlidin qeshqeriye , ili , yette su we issiq köl boylirini) qirghiz , tatar dalilirini , bulghar , qipchaq sehralirini , sherqiy uyghur sheherlirini , yézilirini kézip , türkiy tilida sözleshküchi asasiy qebile aymaqlarning tilliri bilen inchikilep tonushidu . Türlük til pakitlirini , shéir-qoshaqlirini , maqal-temsillirini , chirayliq söz-ibarilirini toplaydu . On nechche yilliq emeliy ilmiy tetqiqat asisida retlep chiqish arqiliq miladi 1072-1072-yilliri ereb lughetshunasliqining yéngi usulliridin ilgharraq usul bilen , ereb élipbesining tertipi boyiche , türkiy til bilen ereb tilining izahatliq sélishturma lughiti «diwani lughetit türk»(«türkiy tillar diwani») namliq üch tomluq qamusni yézip chiqidu . Eserning mezmuni türkiy tilida köp ishlitilidighan sözler , gramatikiliq qaidiler , herbiy-memuriy atalghular , yéza igilik , yémek-ichmek , maliye-soda , qol hünerwenchilik , tibbiy dorigerchilik , haywanat , ösümlük we asman jisimlirigha dair skzler , qebililer , muhim jughrapiyilik namlar , qedimki zamandiki xelq dastanliridin parchilar , shéir-qoshaqlar , maqal-temsiller we riwayetlerdin ibaret keng dairini öz ichige alghan . Mehmud qeshqeri «diwan» ni baghdatta qayta tüzetkendin kéyin , texminen 1076-yili baghdad xelipisi obulqasim abdulla muqtedi biemrullagha teqdim qilghan . Bu kitabni shinjang xelq neshriyati abdusalam abbas , ibrahim mutiiy qatarliqlarning neshirge teyyarlishi bilen 1984-yili 1-ayning 1-küni neshr qilin'ghan . (abduraxman baqi )
Yüsüp xas hajip (20 / 1019 – 6 / 1085) qaraxaniylar xanliqi zamanisi (?850 – 1212) da ötken mutepekkur sha'ir bolup , balasaghunda tughulup , qeshqerde yashap , shu yerde wapat bolghan .
Yüsüpning «qutadghubilik» namliq dastani 1069 – 1070 – yilliri qeshqerde yézilghan . 85 bab , 290 ,13 misra .
«qutadghubilik» uyghur medeniyet tereqqiyatining muqerrer netijisi , köp dewrlik uyghur ziyaliylirining küresh qilip ijtihat bilen qolgha keltürgen medeniyet durdanisi . U bir pütün medeniyet hawasida , merkezlik hem konkrét halda uyghur medeniyiti ilmiy idiyisini gewdilendürüp , buning bilen özining uyghur medeniyet tarixidiki tewretkili bolmaydighan ornini tikligen .
Meyli idiyiwi mezmun , meyli bedi'iy shekildin qarighanda , «qutadghubilik» ottura esir uyghur shé'iriyitining tipik nemunisi bolup , u asasliqi qaraxaniylarning ijtima'iy ré'alliqi we uyghurlarning eyni chaghdiki ang halitini eks ettürüp béridu . Omumen , qaraxaniylar xanliqining ijtima'iy turmushi we qedimki uyghurlarning ang qarshi «qutadghubilik»ning asasiy mezmunini hasil qilghan .
«qutadghubilik»te adalet gewde qilin'ghan barawer , inaq we xatirjem ghayiwi jem'iyet süretlen'gen . Xisletlik yéri shuki , mu'ellip eserde mundaq ghayiwi jem'iyetni süretlesh bilenla qalmay , yene bu ghayiwi jem'iyetke baridighan yol üstide dadil izden'gen . Bu yol qanun , exlaq we bilimdin ibaret . Qanun — bu ghayiwi jem'iyetni yölep turidighan térek . Exlaq — bu ghayiwi jem'iyetning ichki böleklirini tutashturidighan rishte . Bilim — qanunning ishqa éshishi , exlaqning hörmetke érishishini kapaletlendüridighan tüp asas .
Dastan weqeliki bashtin – axir dégüdek üch chong munasiwetke wekillik qilghuchi töt pérsonazhning öz'ara sözlishishi we munazirisi asasigha qurulghan bolup , mu'ellip mushundaq sözlishish we munaziriler arqiliq jem'iyette yüz bériwatqan herxil mesililer heqqidiki özining ijtima'iy , pelsepiwi pikirlirini bayan qilghan . Jem'iyettiki herxil tebiqe , gurunglarning orni , hökümranlarning ulargha tutqan pozitsiyisi , jem'iyetning ichki ehwali — ijtima'iy tereqqiyatining ilgirilishige küch chiqirip we uning medeniyet terghibatchiliq rolini oynap , medeniyet jewherlirini mujessemlep chiqqan . Shundaq bolghachqa , u aldi bilen öz dewrining , medeniyitining yuqiri pellisige wekillik qilidighan shahane eser süpitide gewdilinip turghan .
«qutadghubilik» te merkiziy idiye merkezlik we gewdilik ipadilinish üchün toqquz neper pérsonazh obrazi yaritilghan . Ularning ichide küntughdi , aytoldi , ögdülmish , odghurmish qatarliq töt neper pérsonazh asasiy obraz bolup , ular toghruluq tepsiliy teswirler bérilgen .
Küntughdi qanun , adaletning simwoli qilin'ghan . U bilimlik , iqtidarliq , istédatliq adil hökümran , «kim eqil – parasetlik bolsa , uni yükseldüridighan» , «etrapigha dunyadiki herxil idrakliq , bilimlik kishiler zich toplan'ghan» , «elni tüzep , ongshap n xelqni béyitqan , uning zamanida böre bilen qoy bille su ichken» ulugh shexs süpitide oqurmen tesewwurida gewdilinidu .
Dastanda aytoldi küntughdi iligning weziri bolup , bext – sa'adet simwoli qilin'ghan . Ögdülmish aytoldining oghli we iz basari , u bilim we eqil – parasetning simwoli . Odghurmish küntughdi iligning memlikitide bir gharda pinhan turmushni tallighan zahid bolup , qana'et we aqiwetning simwoli qilin'ghan .
Démek , yüsüp xas hajip «qutadghubilik»te özining bir pütün ijtima'iy , siyasiy , idiyiwi sistémisini mana mushu töt asasiy pérsonazh arisidiki söhbet , munazire we dramatik toqunush jeryanigha singdürüp , jem'iyetni , jümlidin döletni qanun , bilim we exlaq – pezilet bilen idare qilish heqqidiki bir qatar ghayiwi qarashlirini ipadiligen , öz dewridiki ré'alliqni islah qilishqa qaritilghan bezibir ijtima'iy teshebbuslirini otturigha qoyghan . Ré'alliqni perdazlap körsetmestin , belki uningdiki mewjut illetlerni dadilliq we rehimsizlik bilen pash qilghan hem sökken , adaletlikler , peziletlikler , bilimlikler hem istédatliqlar köp bolghan ghayiwi bir dölet qurush arzusini ipadiligen .
Ehmed yüknekining toluq ismi edib ehmed binni mehmud yükneki . U texminen qaraxaniylar xanliqining axirqi mezgilide yashighan . U ema sha'ir bolup , uningdin «etebetulheqayiq» (heqiqetler bosughisi) namliq dastan miras qalghan . Bu eserning yene «hibetulheqayiq» (heqiqetler sowghisi) dégen namimu bolghan .
Sha'ir öz esirini «türkiy kitab» dep atighan . Edib ehmedtin kéyinrek ötken emir arslan xojatarqan dégen kishi eserning axirigha yazghan ilawiside mundaq uchurni qaldurghan :
Tamami erur kashgher tili bile ,
Aytmish edib riqqati dil bile ,
Eger bilese kashgher tilin her kishi ,
Bilur ol edibning nekim aytmishi .
«etebetulheqayiq» 14 bab , 484 misradin terkib tapqan . Uninggha kéyinrek bashqilar teripidin yene üch parche shé'ir qoshulup 512 misragha yetken .
Dastanda bilim , exlaq , adalet toghrisidiki qarashlar chirayliq bedi'iy til we mukemmel shé'iriy shekil arqiliq ipadilen'gen .
Sha'ir bilim , ilim – meripetning orni , roli qatarliq mesililer toghrisida chongqur , obrazliq pikir qilghan . Sha'ir dastanda exlaq mesilisi toghrisida köp toxtalghan . U ilim – meripetke , bilim élish üchün tirishqan kishilerge , merdlik , kemterlik , köyümchanliq , adaletlik , insanperwerlik qatarliq insaniy xisletlerge qizghin medhiye oquydu . Bilimsizlik , toxu yüreklik , qabahetlik , tekebburluq , wapasizliq , xesislik , ach közlük qatarliq illetlerni qattiq eyibleydu . ① «ehmed yükneki , «etebetulheqayiq» , milletler neshriyati , 1980 – yil neshri .»
«xemse» ijadiyiti — sherq edebiy oyghinish dewride barliqqa kelgen yirik edebiy éqim bolup , elishir newa'i «xemse» yézish riqabitige qatniship zor utuq qazinip «xemse newa'i»ni yézip chiqti . «xemse newa'i» qisqartilip «xemse» depmu atilidu . Newa'i bu eserni 1483 — 1485 – yilliri hérat shehiride uyghur – türkiy tilida yézip chiqqan . Uninggha töwendiki besh dastan kirgüzülgen : ① «heyretul'ebrar» (yaxshi kishilerning heyranliqi) ② «perhad we shérin» ③ «leyli we mejnun» ④ «seb'i seyyare» (yette seyyare) ⑤ «seddi iskender» (iskender sépili) . Bu besh dastan jem'iy 52 ming misradin teshkil tapqan .
Kitap Ismi |
Aptori |
Neshiri |
Neshiriyati |
Türki Tillar Diwani (1- Tom) |
Mehmot Qeshqiri |
1980.08 - Ay 1- Neshri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Türki Tillar Diwani (2- Tom) |
Mehmot Qeshqiri |
1983.06 - Ay 1- Neshri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Türki Tillar Diwani (3- Tom) |
Mehmot Qeshqiri |
1984.01 - Ay 1- Neshri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Teklimakandiki Altun Koldurma |
Yalqun Rozi |
1999.12 - Ay 1- Neshri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Hüseyniye Rohi - Teklimakandiki Oyghinish |
Ibrahim Alp Tékin |
2000.09 - Ay 1- Neshri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Newaiy Heqqide |
Imin Tursun |
2000.01 - Ay 1-Neshri |
Milletler Neshriyati |
Qutadghubilg |
Yüsüp Xas Hajip |
2000.12 - Ay 1- Neshri |
Shinjang Uniwérsititi Neshriyati |
Bowam Shundaq Ögetken |
Yarmuhemmet Tahir Tughluq |
2001.01 - Ay 1- Neshri |
Shinjang Uniwérsititi Neshriyati |
Mexdum Ezem We Uning Ewladliri ( 1- Qisim ) |
Abduweli Eli |
2000.06 - Ay 1- Neshri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Mexdum Ezem We Uning Ewladliri ( 2- Qisim ) |
Abduweli Eli |
2000.06 - Ay 1- Neshri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Turghaq Xojilar ( 1- Qisim ) |
Abduweli Eli |
2000.02 - Ay 1- Neshri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Turghaq Xojilar ( 2- Qisim ) |
Abduweli Eli |
2000.02 - Ay 1- Neshri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Bextsiz Seidiye |
Exet Turdi |
2002.04 - Ay 1- Neshri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Humayun |
Qirimqul Qadirof |
1999.01 - Ay 1- Neshri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Ekber |
Qirimqul Qadirof |
1999.01 - Ay 1- Neshri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Chet El Tesiratliri |
Idiris Barat |
2000.05 - Ay 1- Neshiri |
Milletler Neshirati |
Uyghur Famile Tetqiqati |
Azad Rehmitulla Sultan |
2002.10 - Ay 1- Neshri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Bash Zindanlirigha Hujum |
Batur Rozi |
|
|
Baborname |
Zehirridin Muhemmet Babor |
1991.10 - Ay 1- Neshri |
Milletler Neshirati |
Éghur Tiniqlar |
Yüsüp Iliyas |
1997.11 - Ay 1- Neshri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Orxun Shejerisi |
Pehat Jilan |
2000.11 - Ay 1- Neshiri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Ögen Yéshi |
Patem Nasir |
2001.04 - Ay 1- Neshiri |
Shinjang Yashlar - Ösmürler Neshriyati |
Baldur Oyghanghan Adem |
Xéwir Tömür |
1987.02 - Ay 1- Neshiri |
Shinjang Yashlar - Ösmürler Neshriyati |
Bedölet - Barsa Kelmes Yol |
Abduweli Eli |
1997.01 - Ay 1- Neshiri |
Shinjang Uniwérisitéti Neshtiyati |
Oyghanghan Zémin ( 1 - Qisim ) |
Abduréhim Ötkür |
1994.04 - Ay 1- Neshiri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Oyghanghan Zémin ( 2 - Qisim ) |
Abduréhim Ötkür |
1994.04 - Ay 1- Neshiri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Mehmot Qeshqiri |
Perhat Jilan |
1994.06 - Ay 1- Neshiri |
Shinjang Yashlar - Ösmürler Neshriyati |
Pilsirattin Ötkenler |
Batur Rozi |
1999.01 - Ay 1- Neshiri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Sultan Abdureshitxan ( 1- Qisim ) |
Haji Mirzahid Kérimi |
2000.03 - Ay 1- Neshiri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Sultan Abdureshitxan ( 2- Qisim ) |
Haji Mirzahid Kérimi |
2000.03 - Ay 1- Neshiri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Bayawanning Siri ( 1- Qisim) |
Extem Ömer |
2001.07 - Ay 1- Neshiri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Anayurt ( 1- Qisim) |
Zordun Sabir |
2001.07 - Ay 3- Neshiri |
Shinjang Yashlar - Ösmürler Neshriyati |
Anayurt ( 2- Qisim) |
Zordun Sabir |
2001.07 - Ay 3- Neshiri |
Shinjang Yashlar - Ösmürler Neshriyati |
Anayurt ( 3- Qisim) |
Zordun Sabir |
2001.07 - Ay 3- Neshiri |
Shinjang Yashlar - Ösmürler Neshriyati |
Tarixi Eminiye |
Molla Mosa Sayrami |
1988.11 - Ay 1- Neshiri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Qisas |
Qahar Jilil |
1996.06 - Ay 3- Neshri |
Shinjang Yashlar - Ösmürler Neshriyati |
Köktin Chüshken Perishte |
Sulayman Abduréhim |
2000.11 - Ay 1 Neshri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Suruq Bughraxan |
Seypidin Ezizi |
1999.03 - Ay 3- Neshiri |
Milletler Neshriyati |
Tsewwrp Pelsepisi |
Hörmetjan Abdurehman Fikret |
2001. 11 - Ay 1-Neshiri |
Shinjang Uniwérsititi Neshriyati |
Égerlik At |
Abdulla Talip |
2002.12 - Ay 1- Neshiri |
Shinjang Yashlar - Ösmürler Neshriyati |
Zunun Qadir Eserliri |
Muhemmt Polat |
1992.05 - Ay 1- Neshiri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Töshük Monchaq |
Abla Exmidi |
1999.06 - Ay 1- Neshri |
Qeshqer Uyghur Neshriyati |
Böre Ana |
Toxti Ayup |
1999.09 - Ay 1- Neshri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Bichare Külkiler |
Erkin Rozi |
2001.10 - Ay 1- Neshri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Danur Tagha |
Jalalidin Behram |
1999.12 - Ay 1- Neshri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Awat Sheherning Yéngi Puqrasi |
Abduraxman Qahar |
1998.07 - Ay 1- Neshri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Dagh |
Ebeydulla Ibrahim |
1997.11 - Ay 2- Neshri |
Shinjang Yashlar - Ösmürler Neshriyati |
Yultuz Epsanisi |
Abdulla Sawut |
1999.04 - Ay 1- Neshri |
Shinjang Yashlar - Ösmürler Neshriyati |
Közi Échilghan Bulaq |
Tursun Rozi |
2000.09 - Ay 1- Neshri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Hayat Qaynamliri |
Maxmotjan Islam |
2001.12 - Ay 1- Neshri |
Shinjang Yashlar - Ösmürler Neshriyatï |
Tündiki Chaqmaq |
Ebeydulla Ibrahim |
1998.10 - Ay 2- Neshri |
Shinjang Yashlar - Ösmürler Neshriyati |
Judaliq |
Haji Mirzahid Kérimi |
1998.09 - Ay 2- Neshri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Axirettin Kelgenler |
Turdi Samsaq |
1985.7 - Ay 1- Neshri |
Shinjang Yashlar Neshriyati |
Ili Dolqunliri ( 1- Qisim ) |
Abduraxman Qahar |
2000.01 - Ay 2- Neshri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Ili Dolqunliri ( 2- Qisim ) |
Abduraxman Qahar |
2000.01 - Ay 2- Neshri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Yighlima Insan |
Gheyret Asim |
2000.08 -Ay 1- Neshiri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Xizirgha Yoluqqan Ata |
Arslan Talip |
2002.08 - Ay 1- Neshri |
Shinjang Yashlar - Ösmürler Neshriyati |
Hayatliq Zenjiri |
Abdulla Sawut |
2000.05 - Ay 1- Neshri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Süzük Asman |
Qeyyum Turdi |
1985.12 - Ay 1- Neshri |
Milletler Neshriyati |
Özimizni Étirap Qilayli |
Extem Ömer |
2001.03 Ay 1- Neshri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Pakliq Munari |
Weli Kérim Kökalip |
2002.11 - Ay 1- Neshri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Boz Er (1- Qisim ) |
Muhemmetjan Sadiq |
2000.12 -Ay 1- Neshri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Öchmes Izlar |
Ayshem Exmet |
1983.06 - Ay 1- Neshri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Qara Cheqin |
Abduqadir Sadir |
2002.06 - Ay 1- Neshri |
Shinjang Yashlar - Ösmürler Neshriyati |
Chala Tegken Oq |
Abdulla Talip |
1985.05 - Ay 1- Neshri |
Shinjang Yashlar Neshriyati |
Köreshchan Yillar ( 2- Qisim ) |
Qeyyum Turdi |
1981.02 - Ay 1- Neshri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Köreshchan Yillar ( 3- Qisim ) |
Qeyyum Turdi |
1981.02 - Ay 1- Neshri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Gülzarliq Hoylidiki Kishiler |
Qeyyum Turdi |
1985.01 - Ay 1- Neshri |
Qeshqer Uyghur Neshriyati |
Doqmush Parangliri |
Toxti Sabir |
2000.11 - Ay 1-Neshri |
Shinjang Yashlar - Ösmürler Neshriyati |
Ölüwélish Seniti |
Perhat Tursun |
1999.06 - Ay 1- Neshri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Ashu Yillarda |
Aman Nuri Abdurusul |
2000.04 - Ay 1- Neshri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Nuzugum |
Kérimjan Abduréhim |
1999.09 - Ay 1- Neshri |
Qeshqer Uyghur Neshriyati |
Mextumsula |
Kérimjan Abduréhim |
1999.09 - Ay 1- Nrshri |
Qeshqer Uyghur Neshriyati |
Shopurning Chüshi |
Muhemmet Baghrash |
2002.03 - Ay 1- Neshri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Jewher Hékayiler |
Muhemmet Osman |
2000.11 - Ay 1- Neshri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Xéwir Tömür Hékayiliridin Tallanma |
Héwir Tömür |
|
Shinjang Yashlar - Ösmürler Neshriyati |
Qurumas Derex |
Tursunjan Qadiri |
2000.11 - Ay 1- Neshri |
Qeshqer Uyghur Neshriyati |
Qerzdar |
Zordun Sabir |
1999.10 - Ay 1- Neshri |
Shinjang Yashlar - Ösmürler Neshriyati |
Bürkütlerning Anisi |
Muhemmetréhim Tursun |
1999.05 - Ay 1- Neshri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Kuhiqaptiki Tebessum |
Tursunjan Muhemmet |
1994.04 - Ay 1- Neshri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Ot Ketken Derya |
Memtimin Hoshur |
2001.11 - Ay 1- Neshri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Memtimin Hoshur Powstliridin Tallanmilar ( 1-Qisim) |
Memtimin Hoshur |
1999.06 -Ay 1-Neshri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Memtimin Hoshur Powstliridin Tallanmilar ( 2-Qisim) |
Memtimin Hoshur |
1999.06 -Ay 1-Neshri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Memtimin Hoshur Powstliridin Tallanmilar ( 3-Qisim) |
Memtimin Hoshur |
1999.06 -Ay 1-Neshri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Ajayip Közler |
Ebeydulla Ibrahim |
1999.12 - Ay 1- Neshri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Seriq Sebde |
Ebeydulla Ibrahim |
1999.12 - Ay 1- Neshri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Tumanliq Dunya |
Ebeydulla Ibrahim |
1999.12 - Ay 1- Neshri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Wénas Heykilige Qarap Oylighanlirim |
Dildar Eziz |
1993.04 - Ay 1- Neshri |
Shinjang Yashlar - Ösmürler Neshriyati |
Ikki Qebrilik Adem |
Atawulla Tursun Tohti |
2001.10 - Ay 1- Neshri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Uyghur Xelq Dastanliridin Tallanma |
Abdurusul Ömer |
1998.02 - Ay 1- Neshri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Chaqmaq |
Abdulla Sabit |
1987.05 - Ay 1- Neshri |
Qeshqer Uyghur Neshriyati |
Shiraq |
|
1999.08 - Ay 1- Neshri |
Milletler Neshriyati |
Bazghan Sadasi |
Turghan Toxtemow |
1985.10 - Ay 1-Neshri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Qoghunluqtiki Paranglar |
|
1991.09 - Ay 1- Neshri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Tarim Qowuai Chékilgende |
Eset Sulayman |
2002.03 - Ay 1- Neshri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Uyghur Tutém Medeniyiti |
Eset Sulayman |
2001.03 - Ay 1- Neshri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Téklimakangha Dümlengen Roh |
Eset Sulayman |
2000.07 - Ay 1- Neshri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Aile |
Abdushkür Muhemmetimin |
2002.10 - Ay 1- Neshri |
Shinjang Uniwérisitéti Neshriyati |
Qutadghubilig Xezinisi |
Abdushkür Muhemmetimin |
1999.08 - Ay 1- Neshri |
Shinjang Uniwérisitéti Neshriyati |
Uyghur Pelsepe Tarixi |
Abdushkür Muhemmetimin |
1998.08 - Ay 2- Neshri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Uyghur Muqam Xezinisi |
Abdushkür Muhemmetimin |
1997.04 - Ay 1- Neshri |
Shinjang Dashösi Neshriyati |
Abdushkür Muhemmetimin Hékmetliri |
Abdushkür Muhemmetimin |
2000.07 - Ay 1- Neshri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Sewdaliq Te'ejjüpnamisi |
Abdushkür Muhemmetimin |
2000.07 - Ay 1- Neshri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Uyghurlarda Islam Medeniyiti |
Abdushkür Muhemmetimin |
2000.07 - Ay 1- Neshri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Qedimki Merkizi Asiya |
Abdushkür Muhemmetimin |
2002.03 - Ay 1- Neshri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Ketmen Chapqan Gunahmu |
Toxti Baqi Artishi |
2001.08 - Ay 1- Neshri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Qedimki Uyghurlar We Qaraxanilar |
Haji Nur Haji |
2001.08 - Ay 1- Neshri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Idiqut Uyghur Medeniyiti |
Ismayil Tömüri |
1998.12 - Ay 1- Neshri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Süy, Tang Sulaliride Ötken Uyghur Senetkarliri |
Abléz Muhemmet Sayrami |
1993.10 - Ay 1- Neshri |
Milletler Neshriyati |
Teklimakandin Yawropaghiche |
Memtimin Ela |
2002.04 - Ay 1- Neshri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Mustapa Kamal |
Yüsüpjan Eli |
2000.11 - Ay 1- Neshri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Uyghurlar Gherbte We Sherqte |
Gheyretjan Osman |
2002.03 - Ay 1- Neshri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Jin Tegken Sehra |
Abdurazaq Sayim |
2000.11 - Ay 1- Neshri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Yürektagh |
Muhemmet Baghrash |
1999.10 - Ay 1- Neshri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Yégane Aral |
Extem Ömer |
2000.04 - Ay 1- Neshri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Özimizni Étirap Qilayli |
Extem Ömer |
2001.03 - Ay 1- Neshri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Untulghan Kishiler |
Exet Turdi |
1998.10 - Ay 1- Neshri |
Qeshqer Uyghur Neshriyati |
Abduqadir Jalalidin Maqaliliri Din Tallanma |
Abduqadir Jalalidin |
2000.10 - Ay 1- Neshri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Shinjangning 50 Yili |
Burhan Shehidi |
1992.08 - Ay 2- Neshri |
Milletler Neshriyati |
Tibabet Durdaniliri |
|
1998.08 - Ay 1- Neshri |
Shinjang Pen Téxnika Sehiye Neshriyati |
Ibin Sina We Uyghur Tibabetchiliki |
Eysa Nasir |
1996.04 - Ay 1- Neshri |
Shinjang Xelq Neshriyati |
Söngek Késellikliri Qollanmisi |
Nebi Ghéni |
1998.08 - Ay 1- Neshri |
Shinjang Pen-Téxnika Sehiye Neshriyati |
Mizani Tip |
Muhemmet Ekber Erzani |
2002.03 - Ay 1- Neshri |
Shinjang Pen-Téxnika Sehiye Neshriyati |
Mizaj We Yimek Ichmek |
Exmetjan Ismayil |
2000.07 - Ay 1- Neshri |
Shinjang Yashlar-Ösmürler Neshriyati |
Herkim Üchün Zörür Qollanma |
Qadir Ekber |
2002.07 - Ay 1- Neshri |
Shinjang Yashlar-Ösmürler Neshriyati |
Danliq Ziraetlerning Shipaliq Roli |
Éziz Atawulla Sartékin |
2002.03 - Ay 1- Neshri |
Shinjang Pen-Téxnika Sehiye Neshriyati |
Qabusname |
Shemsulmaali Qabus |
1999.09 - Ay 2- Neshri |
Qeshqer Uyghur Neshriyati |
Uyghurlarda Perzent Terbiyisi |
Yarmuhemmet Tahir Tughluq |
2001.04 - Ay 1- Neshri |
|
|
|
|
|

