Uygurlarning Menbei

Bizning ejdatlirimiz bolghan qedimi Türkler Henzularning qédimki ejdatliri bolghan besh chong aqsaqal Huangdi, Juanshu, Diku, Yaw, Shünlar devrila (m.b. 26 – esirdin bashlap, m.b. 21 – esirning bashlirighiche) Henzular bilen munasiwette bolup kelgen idi.Henzularning 24 tarix dep atalghan tarixlirining deslepki bolghan "Tarihiy hatiriler" we bashqa menbe’eler bu heqte bizni ilmiy materiyallar bilen teminlimekte."Tarihiy hatiriler"de bayan qilinghan Chwenyiler, Guifanglar, Kunfanglar, Tufanglar, Hungyilar, Shünaular, Chwenzunglar we Dilarni qedimi Türkler deyishke tarixiy delillirimiz bar.Dilarning bir qismi bolghan Qizildular Henzu tarixining m.b. 770 – yilidin m.b. 476 – yilighiche davam qilghan "Bahar-Küz" devride Henzularning bügünki Shenshi ölkisi CXangzhu nahiyisining shimalida we Henzular bilen arilash olturatti. Tülesler (Uygurlar) Qizil Dilarning evladi bolup, tilliri azghina perq bilen HunJungguing özi idi. Tülesler guruppisi ichidiki Uygurlar hun neslidin bolup, kéyinki wey Xandanliqi (m. 386 – 532 yillar) devride tvleslar dep atilatti. Uygur sözi uyushqan, birleshken, laJunggudek chaqqan hujum qilidighan menilerni bildürüdü.Henzular bashqa milletlerning issimlirini toghra teleppuz qilalmighanliqi üchün Uygur namini Yuwenhe, Wuhu, Wiyhe, Huyhe, Huygu, Huje, Wuje ... dep her hil teleppuz qilghan idi. Mongghul helqidin bashlap Uygur (weyvur er) deyilidi. Yuqiridiki melumatlargha qarighanda Uygur nami VII esirde resmi otturigha chiqqan.

Uygur Beglikliri

Bezi tarixchilar Uygurlarning siyasiy tarixini köpinche urhun Uygur Xanliqidin bashlaydu. Emeliyet Uygurlarning tunji hakimiyiti V esirde selingen boyida qurulghan Uygur belgilidur. Keyin Köktürkler bu tunji Uygur beglikini özlirige qoshuvalghan idi. Uygurlar deslep V esirning ahirqi yerimida selingan deryasi boyida bir beglik qurqan. VII esirning deslepki charikide 6 qebile birligi bolghan Sir – tardushlargha qoshuldi. Kéyin Bugu, Tongra, Bayirqu, Qulupo qebililiri Uygurlargha qoshulup Uygur namini aldi. Begliri Erkin Tegin idi. 50 ming qoshungha ige idi. Erkin teginning wapatidin kéyin oghli Pusar Beg boldi. Tardushlar bilen birlikte m. 630 – yillarda Ilig qaghan oghli qomandisidiki Köktürk qoshunni yengdi. Bu devride Uygur begliki küchlinip, Pusar beg Ilteber unvanini qullandi. Ilteberlikning merkizi tola deryasi etrapida idi. Ilteber Tumit tardushlarni yengip ziminini kengeati, jenubqa – seriq derya terepke yürüshler qildi.Tang (Junggu) sulalisi II imperatori Li Shiming Uygur beglikini étirap qildi (m.646). Keyin on oqlarning beshigha keltürülgen Junggu qorchiqi holuni yengip, Tashkent yeqinlirighiche ilgirlidi (m.656) bundin kéyin Qapagha qaghan Uygur beglikini Köktürk Qaghanliqigha baghlidi. Uygurlar Köktürk qaghanliqi ichide yashidi.

Uygur Qaghanliqi

m. 745 – yili Köktürk hakimiyitini yiqqan Uygurlar Ötekende Uygur Qaghanliqini qurdi. Bu devride Uygurlar – Yaghlaqar, Utreghur, Körebir, Buqasigir, Avitar, Hezer, Oghuz, Yabutqar, Ayavirlardin ibaret 9 urughdin teshkil tapqan bir birlik bolup, bashkentliri Ordubaliq (kéyin Qara Balghasun) idi.Uygur Qaghanliqi shimalda Qizlar, ghrbde Qarluqlar, Türgeshler, Basmillar hem Sekkiz Oghuz, Toqquz Tatar we CHikler bilen urush qildi. Hakimiyetlirini Enisey, CHu, Talas etrapliri, Ich Asia Kirolengiche kengeyitken idi.Bu devride Yenisey etrapida küchlengen qirghizlar m. 840 yili Uygur Qaghanliqigha bésip kirip, Qarabalghasunni igellidi. Qaghanni öltürüp ahalini qélichlidi. Qaghan Uygurlar Henzu chigralirigha, Beshbaliq, Turpan, Kuchar we bashqa yerlerge köchti. Bu devrilerde yéngidin Hakimiyet qurushqa kirishtiler.

Genju Uygur Xanliqi

Orhun – Uygur Haqanliqining yiqilishidin kéyin qachqan bir bölüm Uygurlar 150 – yildin beri Gansu rayonida yashawatqan qérindashliri yénigha keldi. Henzu bilen soda qudiliq munasiwetliride boldi. M. 911 yili "Altun Tagh Haqanliqini" yiqitqan Ganju Uygurliri istiqlalini qolgha keltürüldi.Ganju Uygurliri Qitanlargha, M. 1208de Tanghutlargha baghlandi. 1226 – yili Mongghol Hakimiyiti astigha kirdi. Genju Uygurliri tarixta Sériq Uygurlar deyildi. Hazir Yugurlar déyilmekte.

Idiqut Uygurlar Xanliqi

Orhun Uygur Qaghanliqi yeqilghandin kéyin Ich Asiya tereplirige köchken 13 qebile Tengri Taghliri, Beshbaliq, Turpan etraplirigha yerleshken idi. M. 856 – yili Menglik Tégin (Qarabalasaghunda Qirghizlar teripidin öltürülgen Qaghanning jiyeni) Qaghan boldi. Tibetliklerning Henzu Tajwuzigha qarshi turushta Uygurlarning yardimige muhtaj bolghan Henzu derhal Idiqut (Turpan) Uygur Xanliqini étirap qildi.Turpan, Beshbaliq, Qumul etraplirida hakimiyetlirini sürdürgen Idiqut Xanliqi janubta Tibet, gherbiy Türkistandiki Qarluq rayoni bilen chegradash bolup, asasi sheherliri Turpan, Qomul, Beshbaliq, Ürümchi, Kucha, Qeshqerlerdin ibarettur. Idiqut Uygur Xanliqi M. 1368 – yilghiche davam qilghan idi. idiqut Uyghur Xanliqi dewirde dewirde merkez Turpan bashta bolghini halda Budist medeniyeti nahayi rawajlanghan idi.

QaraXanilar Döliti

QaraXanilar Döliti Uygurlar, Qarluqlar, CHigiller, Yaghmilar, we Tohsilardin ibaret bolghan Türk qebiliri birliship, M. 848de Asiya qitesining kindiki bolghan Türkistanda QariXanilar Dölitini qurdi. Bu döletning bash kenti nobiti bilen Qeshqer, Balasaghun, Semerqentler idi. QaraXanilar Döliti burunqi Türk Qaghanliqlirigha qarighanda rayonlarning köpini öz ichige alatti. QaraXanlarning 3 – Qaghani Sultan Satuq BoghraXan dewride bu rayonlirida yashighan helqler musulman boldi. Bu weqe Ottura Asiyaning geopolitik jehettin Islam dunyasigha qoghulushi noqtei neziridin büyük tarixiy ehmiyetke igidur. M. 1046 – yili QaraXanilar Döliti tengri taghlirini chegra qobul qilip, qaghanliqini Sherqiy we Gherbiy QariXanilar dep ikkige bölgen idi. Sherqiy QaraXanilarning hökümdari Arslan QaraXan – Büyük Haqan, Gherbiy QaraXanilarining hökümdari Bogra QaraXan dep ataldi. Ikki döletning birleshme nami "Haqaniye döliti" idi. Sherqiy QaraXanilar döliti 232 yil yashidi we Qaraqitanlar teripidin 1130da munqeriz qilindi. Gherbiy QaraXanilar döliti 364 yil yashighandin kéyin Harezimshahlar teripidin 1212da munqeriz qilindi.

CHaghatay Xanliqi

chinggizXan wapadin burun imperatorluq zéminini gherbdin sherqqe qaritip tört oghlugha (Mongghulistanni asas qilghan halda) yiraq yerlerni chonglirigha, yéqin yerlerni kichik oghullirigha bölüp bergen idi. Bu munasiwet bilen ikkinchi oghli CHaghataygha Gherbiy Türkistan, Maweraunnehir zeminliri tekken idi. Tarihta bu "CHaghatay Xanliqi" dep atilidu. CHaghatay Xanliqi 1227 – yildin 1369 – yilighiche 142 yil davam qildi. CHaghatay Xanliridin Tughuluq TömürXanning oghli Ilyas Xoja devride Emir Tömür teripidin bu Xanliqqa hatime berildi. CHaghatay Xanliqi Nuqul Mongghul Xanliqi emes, chunki u devride Türkistanning yerlik Xanliqi asasen Türki (Uygur) helqlerdin we hakimiyetni yürgüzüwatqan arstokratlarining köpi Uygur ziyaliliridin bolghachqa, Mongghullarda Uygurlishish (Türklishish) jeriyani intayin téz sür’ette dawam qilmaqta idi. Uning üchün CHaghatay Xanliqigha Uygur Xanliqi "deyish tarixiy emeliyetke tehimu uyghundur".

Eretne Oghullari Xanliqi

M. 1327 – yillidin 1343 – yilighiche Beglik bolup, 1343 – yilidin 1381 – yilighiche 38 yil anadoloda musteqil yashighan bir Uygur Xanliqi. Merkizi deslep Sivas kéyin Qeyseri bolghan idi. Xanliqning Erzrum, Erzinjan, Sivas, CHorum, Bayburt, Sherqiy Qarahisar, Niksar, Merziqun, Aqsaray, Darende, Yozghat, Tunjeli, GümushXani, Giresunning Jenubi, Malatyaning Shimal qisimlirini öz ichige alatti. Xanliq kengeygen devirde – km 214 000, taralghan devirde km 142 000, yerge ige idi. Sultan Alaiddin Ertene, Sultan Ghiyasiddin Muhemmed, Sultan Alaiddin bilen, 2 – Sultan Muhemmedler Anadolu Ertene oghulliri Xanliqi idi. Henzuda yézilghan Uygurlargha ait tarixi kitablarda, omumen Henzu metbe’elliride bu beglik Xanliqqa dair melumat yoqtur.

Seidiye Xanliqi

Seidiye (Yeken) Xanliqi 1389 – yildin 1506 – yilghiche bolghan 117 yil ichide Tughluq TömürXanning kichik oghli Hizir Xoja Xandin bashlap 9 neper Xan CHaghatay Xani süpitide Sherqiy Türkistan bilen Gherbiy Türkistanning bir bölümide CHaghatay Seltenetni sürdürdi. M. 1514 – yili SeidXan Yerkentte Seidiye Xanliqini élan qildi. Bu Xanliq eng kücheygen devride shimal we ghrbi shimalda Éritish deriyesi, Ghulja we Yette su rayonini, Sherqiy Qochu – Turpan, Beshbaliq, jenubta CHerchen, Xoten, Ladaq, Keshmir, Biluristan, Pakistan, Gherb we Gherbiy jenubta Qeshqer, Perghane, WaXan, Bedeshqanlarghiche bolghan keng bir rayon Seidiye Xanliqigha tewe bolghan idi. Bu Xanliq 1506 – yildin 1682 – yilghiche 182 yil dawam qildi. Hidayetular Appaq Xojining hiyaniti bilen Jungghar Monghgul Xanliqi Seidiye Xanliqini yiqititi.
Xojilar Hakimiyiti Seidiye Xanliqning ahirqi yillirida Jungghar Mongghulliri küchlinip Aldan Qontaji bashchiliqida Jungghar Xanliqi quruldi. Bu waqitta hakimiyet sewdasigha muptila bolghan köchmen xojilardin Hidayetulla Xoja 1676de Seidiye Xanliqining Xani Ismail Xangha qarshi qozghilang küterdi. Muritlirining yardimi bilen Yerkentni qoligha aldi. Ismail Xanni esir élip özini Xan elan qildi. Köp ötmey Seidiye Xandanidin Muhemmed Xan, Hidayetulla Xojini meghlup qilip Yerkentni qayturup aldi. Ghuljigha Hidayetulla ghaldangha seghindi we uningdin eskeri yerdem soridi. Helidin béri alte sheherge köz tikip turghan ghaldan 1679 – yili 60 000 kishilik qoshun bilen alte sheherge yürüshke chiqti. Muhemmet emin Xan Aqsuda küchlük qarshiliq körsetken idi. Appaq Xoja Qeshqer we Yerkentte öz muridlirigha teshwiq qilip, ularni ayaqlandurdi. Muhemmet Imin Xan bashkenti Yerkenttin chékinishke mejbur boldi. Ghaldar Aqsu, Qeshqer we bashqa sheherlerni asanla igellidi. Yerkentni qorshighan ghaldan Muhemmet Imin Xanning küchlük mudapiesige charsiz qalghan idi. Mushundaq jiddi bir peytte Appaq Xoja sépil ichidiki muridlirini ishqa sélip, sheherning derwazisini achquzdi. Netijide Muhemmet Imin Xan shéhid boldi, sheher helqi Jungghar Mongghullirining qetliamigha uchurdi. 170 yilliq bir milliy dölet yiqildi. Jungghar qorchighi Hideytulla 1688 –yili yéngidin Xanliq tehtige olturdi. Mongghullar uninggha "Abaq" unwanini bergechke Hideytulla "Appaq Xoja" ataldi. Bu tarixtin bashlap Hideytulla we uningdin kéyinki 13 neper xojilar höküm sürgen 1688 – yildin – 1863 – yilghiche bolghan 175 yilliq dewir "Xojilar hakimiyiti dewiri" dep ataldi. Bu dewirde teriqet tonigha uralghan bu xojilar "Aq taghliq", "Qara taghliq" bolushup, Sherqiy Türkistanning jenubiy qismini teshkil qilghan alte sheher rayonida ikki esirge yeqin saltenet sürdi.

Ili Sultanliqi

19 – asirning otturlirida Ili we Yette Su rayonida Sherqiy Türkistanning hemme yerlerdin köchüp kelgen we köchürüp kélingen Uygurlar (Taranchilar) Henzudin sürgün qilinghan Tungganlar we chegra saqlash üchün Manjuriye tereplerdin köchürülüp yerleshtürülgen Tunggus qewimliri (Shweler, Daghurlar) we az sanliq Henzulardin ibaret 4 türlük helq bar idi. Uygurlar 70%, Tungganlar 10%, Shiwe, Daghur, Henzular 20% idi. Shiwe, Daghurlargha Henzu hökümiti ishinetti, ularning hemmisi qoralliq bolup, hökümetning üstide idi. Pütün éghirliq zulum Türki helqler we Tungganlar üstide idi. Shuning üchün Henzu zulumigha qarshi urushta Tungganlar Türki helqlerning ittipaqdeshi idi. M. 1861 – yili Ili we Yettesudiki Tungganlar Uygurlar bilen birliship, Henzugha qarshi inqilap bashlidi. Bir yilche élip berilghan japaliq urushlar netijiside inqilapchilar ghalip bolup, Jangjun turghan Küre shehrini ishghal qildi. Jangjun bashliq pütün Henzularni we ulargha hizmet qilip, yerlik helqni qanliq basturghan Shiwe - Daghur yallanma eskerler qélichtin kéchirildi. Uygurlar Tungganlar bilen birlikte hökümet qurghan bolsimu, Tungganlarning bézi hiyanetliri tüpeyli Tungganlar bilen Uygurlarning arisi buzulghan idi. Uygurlar Islam usuli we Türk en’enisige uygun bir hökümet qurup, ElaXanni sultan saylidi. Uygurlar bilen Tungganlar arisida qanliq mujadile bashlinip ahirida Ghulja wilayiti Tungganlargha, Astin Ili we Yette Su wilayetliri Uygurlargha qaldi. M. 1869 – yili Yaqupbeg hujum qilip Ghuljini aldi. Astin Ili we Yette Sudiki Uygurlar hökümetke bir miqtar harij berish sherti bilen Yaqupbekke baghlandi. 1871 – yili Ghuljini yene Tungganlar bésiwaldi. Uyghurlar musteqilliqini elan qildi. Keyinchirek Ghuljimu Uygurlar hökümitige tewe boldi. Bu hökümet 1877– yili kéyinmu Henzu tujwuzchi qoshunigha qarshi özlirini muwapiqiyet bilen mudapie qildi. 1880 – yili Rossiye eskerliri Ili we Yette Su rayonlirigha tajawuz qilip Ghulja sultanliqini yiqitti. Ela sultan ahirqi yillirini Almatida ötküzdi.

Xoten Hökümiti

M. 1863 – yili Xoten muptisi Hebibulla Haji we oghulliri Abdurahman Xan, IbrahimXanlar bashchiliqida Qariqashta teshkillengen helq Zawa yezisidiki Henzu eskerlerge hujum qilip ghelbe qildi we qurallandi. CHomaq, palta, pichaqlar bilen qurallanghan 30 – 40 ming adem ichige hujum qilip, Ilchi shehrini aldi, 4 mingdin artuq Henzular musulman boldi. Helq Hebibulla Hajimni Xoten hökümitige bashliq saylidi, oghli Abdurahman Xan wezir boldi. Gherbte Gumidin bashlap, sherqte CHarqiliqqiche bolghan yerler azat qilinip, Xoten hökümitige qardi. Qeshqer hakimiyitini qolgha alghan Yaqupbek 1866 – yilning ahirida öz ara istiqlallirini étirap qilish we dostluq muahidisi imzalash üchün Xotenge bir elchiler ömügi ewetken idi. Buningdin hursen bolghan Haji Pasha dostluq kélishimi tüzüp imzalidi, Qeshqer – Xoten arisida yahshi bir dostluq peyda bolghandek köründi. Xoten helqi Haji PasXani bek himaye qilatti, Xotenni urush bilen elishqa közi yetmigen siyasi qurnaz Yaqupbek Xotenni hile we hiyenet yoli bilen elishqa qarar berdi. 1867 – yili Yaqupbek Haji Pasha atimizni ziyeret qilip kelimen digen nam bilen mingdin artuq talanghan yigitlirini elip yolgha chiqti. Arqidin 12 neper atliq eskerge bölünüp arqa – arqidin Xotenge kelmekte idi. Ularni qarshi elish üchün kelgen Hebibulla Hajimni Yaqupbek Zawide hile bilen tutup oghli Ibrahimjan bilen bent halette Qeshqerge yollidi we yolda shehid qilindi. Xotenlikler bilen urushta Qeshqer eskerliri ghelbe qildi. 1863 – yildin – 1867 – yilghiche 4 – yil seltenet sürgen Xoten Hebibulla Haji Pasha hökümiti yiqilip, Xoten Yette Sheherge Xanliqning bir wilayiti bolup qaldi.

Kucha Xanliqi

M. 1863 – yili CHaghatay Xanliqning 25 – Xani Tughuluq TömürXanni musulman qilghan Mewlana Ershiddinning ewlatliridin KucXaning teriqet murshidliridin bolghan xojilar bir mehpi teshkilat qurdi. Bu waqitlarda Kuchada bir nechche ming köpliktiki Majular hizmitidiki qoralliq musulman Tunggan muhajirliri bolup, eyni waqitta ular Kuchadiki teriqet murshidliri bolghan xojilarning muridliri idi. Bu munasiwet bilen qoralsiz teshkilatchilar Tungganlarni öz teripige tartti, Uygurlar we Tungganlardin terkip tapqan bu mujahidlar sheherge hujum qilip, Kucha shehrini fethi qildi. Mujahidlar birliship Kucha helqni qurup, eng chong murshidliri bolghan Rashiddin Xan xojini Xan qilip uninggha Xan Xoja unwanini berdi. Arqidinla Xan Xojining iniliridin Jamaliddin Xoja qomandanliqida yolgha chiqqan bir qanche ming esker, yéngidin qoshulghan pidailar Bay, Aqsu, Üchturpan sheherlirini fethi qildi. Yene Xan Xojining burader zatliridin bolghan Is'haq Xoja ikki ming besh yüz kishilik bir quwwet bilen yolgha chiqti. Islam helpe qatarliq kishiler yetekchilikide nurghun pidailar qoshuldi. Bügür, Korlar, Qarasheher, Turpan, Ürümchi, Jimisar, Guchung, Qutubi, Manas, Shiho sheherlirini fethi qildi. Buningdin kéyin Sherqiy Türkistanning sherqidiki muhim ikki sheher bolghan Qomul Bariköl sheherlirini fethi qilmaq üchün Ishaq Xoja eskeri quwitini ikkigq ayrip, bir bölimini Bariköl terepke yollap, yene bir bölümi bilen özi Qomulgha yürüsh qildi. Bariköl elinip, Qomul elinish aldida turghan bir peytta Ishaq Xoja Kuchagha chaqirildi. Kucha mujahidliri Sherqiy Türkistanning gherbidin shrq chegirisighiche bolghan orta qismini feth qildi. Teritoriye jehettin eskeri jehettin bolsun Yaqupbek, Habibulla Haji, Ela Sultanlargha qarighanda Kucha Xanliqi küchlük idi. Pütün Türkistan mujahidlirining Kucha hökümiti bayriqi astida toplinishida shek shubhi yoq idi. Lekin Kucha hökümitining maghrur siyasiy hataliri bu bu qanaetning eksiche netije bérip, ghayet pajielik aqibet bilen tügidi. Bu bir tarixiy we siyasiy sawaqtur. Qanliq urushidin kéyin Kucha Xanliqi zeipleshti. 1867 – yili Yaqupbek Kuchagha yürüsh qildi. 1863 – yildin 1867 – yilghiche seltenet qurghan Kucha Xanliqi shundaq qilip yiqildi.

Yette Sheher Xanliqi

Perghaniliq BuzuruqXan Töre bilen Qeshgerge kelgen Yaqupbek uyushturghan zerbisi bilen hakimiyetni qoligha alghandin kéyin 1863 – yili Qeshqerni, 1864 – yili Yerkentni aldi we Qeshqerde tehtke olturdi. 1865 – yili Xotenni, 1866 – yili Tertibi bilen Aqsu, Kucha, Korla, Turpan, Ürümchi, Manas we Ghuljilarni aldi. 1869 – yili Seriqqolni aldi. Shundaq qilip shimalda CHöchek, Altay, sherqte Qumul, Bariköl Harij Sherqiy Türkistanning pütün zemini Yaqupbek hakimiyitige qaridi. 1870 – yili Yaqupbek Türkiye sultani Abduleziz namigha hutbe oqutup, pul quydurdi. Osmanli dölitige tabiitini bildürdi. Shuyili Enggliye bilen Russiye Yette Sheher Xanliqini etirap qildi. Kéyinche Manjur imperatorliqi qoshunigha yengilgen Yaqupbek 1876 – yili 57 yéshida zeherlinip öldi. Yaqupbekning chong oghli Bekqurbeg Qeshqer, Yerkent we Xoten wilayetliride 1878 – yilning ahirghiche Xanliqni saqlap qaldi. Ahiri Parghanige chekindi. Shuning bilen 15 yil seltenet sürgen Yette Sheher Xanliqi munqeriz boldi. Manjur sulalisi Sherqiy Türkistangha Henzu tilida "Yengi zemin" manisidin "Shinjang" namini tangdi. Sherqiy Türkistan "ezeldin" bizning yerimiz deydighan Henzu mustemlikichiliri üchün "Yengi Zémin" digen isim öz – özidin rassa kelishtürüp kachatlimaqtin bashqa nerse emestur.

Sherqiy Türkistan Islam Jumhuriyiti

1931 – yili Sherqiy Türkistanning Qomul wilayitida partilighan azatliq we istiqlal mujadilisi 1933 – yilighiche pütün Sherqiy Türkistangha yéyilghan idi. Ölkining hemme yerliridiki Henzular meghlub bolup, perisXan boldi we yoqitildi. Netijide tarixiy merkez shehri Qeshqerde 1933 – yili 12 – noyabir küni Sherqiy Türkistan Islam Jumhuriyiti quruldi. Bu waqitta milliyetchi Henzu hökümiti ichki urushlar bilen meshghul bolghini üchün, Sherqiy Türkistangha cholisi tegmeytti, esker chiqiralmaytti. Lekin Sherqiy Türkistan Islam Jumhuriyiti yashighan teqdirde, Rus asaritidiki Gherbiy Türkistan, Azerbeyjan, Idil – Oral, Kapkaz, Qirim qatarliq ölkilerge tesir qilip, nemune bolushtin qorqqan Sowet Rossyasi u künlerde yalghuz yetim Ürümchidila muhasirda qalghan Henzu Gomindan Shingsisey bilen mehpi anglashti, zamaniwiy qorallar top mashiniliri, tanka we ayrupilanlar bilen qorallanghan qizil armiye qushunlirini Sherqiy Türkistangha kirgüzüp, Xojaniyaz Hajining qoli bilen bu jumhuriyitimizni yoqatti.

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti

Azatliq we istiqlal yolida mujadilisini dawamlashturghan Sherqiy Türkistan helqi 1944 – yili Ghulja wilayitida milliyetchi Henzulargha qarshi yene qozghaldi. Bu waqitlarda Rus – German urushi ruslarning paydisigha qarap ilgirlimekte idi. Sherqiy Türkistan inqilabigha arlishish pursitige ige bolghan Ruslar Ghulja inqilapchilirigha yardem berdi. Shuning bilen 1944 – yili oktebirde Ghulja, Tarbaghatay, Altay 3 wilayetni ichige alghan "Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti" quruldi. Bu jumhuriyet kichik, yash bir jumhuriyat bolushigha qarmay milliyetchi Henzu armiyisini maghlub we perisXan qilishi, Sowet asaritidiki Türk ölkilirige bolupmu qoshna Gherbiy Türkistangha tesir körsitishi sowetlerde qorqush endeshisi peyda qilghanliqtin Ruslar türlük hililer ishlitip, yash Sherqiy Türkistan Jumhuriyitini Henzu milliy hökümiti bilen sülhe tüzüshke zorlidi. Shuning bilen 1946 – yili ikki hökümet arisida 11 maddiliq betim imzalinip, betim rohi boyiche Henzu bilen birleshme hökimet quruldi. Sherqiy Türkistanning yeqinqi zaman tarixida qurulghan ikki musteqil Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti özlirini "Izilgen Milletlerning Hamisi" dep jarsalghan Sowet Rossiyasi yoqitip berdi.