Uyghur Tili Tetqiqati

Biz birlikte bu tilni yashnitimiz!

Yanchuqigha bir quta ipar séliwalghan adem üchün kishilerni uningdin xewerdar qilimen dep restige bérip dap chélishning hajiti yoq, chünki uningdin chiqqan ipar puriqi hemmini chüshendürüp turuptu.

 

__________________________" Seidi Shirazi "

 

Hazirqi Zaman Uyghur
Til-Yéziqi

 

Uyghurlarning yéziq tarixi

Uyghur tili tereqqiyatining (‘Uyghurlar heqqide qisqiche chüshenche’ ning ikkinchi böliki) diki pakitliri Uyghur yéziqining barliqqa kélish tarixining xéli uzaq tarixiy dewrge bérip taqilidighanliqini chüshendürüp béridu. Chünki yéziq bilen tilning shekillinishi intayin zich munasiwetlik bolup, ularni bir- biridin mutleq ayriwétish markisizimliq tilshunasliq ilmige uyghun emes, shuning üchün Uyghur tilining shekillinish tarixigha qarap, Uyghur yéziqining peyda bolishinimu pakitlargha tayan'ghan ilmiy perez usuli bilen miladidin xéli uzaq bir dewrge sürüsh mumkin.

Hemmige melumki, honlar ottura asiyada ikki ming yil höküm sürüp, sherqiy ténch okyandin gherbiy kaspiy déngizighiche bolghan ariliqtiki xelqlerni we manjuriye, sibiriyediki pütün qebililerni özige boy sundurup, bu keng zimindiki 26 türkiy döletlirini birleshtürüp, jahanni zil- zilige salghan büyük hon impiriyesini qurghan. Xéywa xani obulghazi bahadurxan özining meshhur esiri ‘Tarixiy shejeriiy türk’ te "oghuzxan özige Uyghur aqsaqali irqol ghojini wezir qilghan" digen söz bar. Epsane we riwayetlerni hisabqa almighanda, tarixta oghuzxan digen shexs uchirimaydu. Emma tarix ilmiy téxi meydan'gha kelmigende, xelq éghiz edebiyati, bolupmu epsane we riwayet, chöchek qatarliqlar tarixning rolini oynighanliqi ilmiy heqiqet. Shu menidin éytqanda, tarixtiki hon tengriquti batur tengriqut edebiy eserlerde oghuzxan digen nam alghanliqi melum. Uyghurlarning eyni waqitta hon ittipaqining asasini teshkil qilghan munasiwitidin qarighanda, hon tengriquti batur tengriqutning Uyghur aqsaqali irqol ghojini özige wezir qilghanliqi riyalliqqa uyghun kélidu. Hon impiriyesi chin we wizantiye (sherqiy rim impiriyesi) qatarliq döletler bilen alaqe qilip, soda kélishimlirini tüzgenliki tarixtin melum. Bu kélishimler elwette yéziq bilen ipadilinishi kérek. Bir terepningla yéziqi bilen yézilish eqilge sighmaydu, chünki undaq bolush tarixtiki hichqandaq diplomatiye qaidisige uyghun emes. Uning üstige dunyani zil- zilige keltürüp ottura asiyada ikki ming yil höküm sürgen we shunche keng zimindiki shunche köp xelqni öz ilkide tutup turalighan shundaq qudretlik döletning yéziqi bolmighan, diyish eqildin tolimu yiraq, elwette.

Chinning gherb bilen bolghan siyasiy munasiwiti xen wudi zamanidin bashlan'ghanliqi bizge tarixtin melum (miladidin burunqi 137- yilliri jang chiyen kelgendin bashlap). Emma honlar miladidin burunqi 770- yilliri ötken ju sulalisi, miladidin burunqi 403- yilliridiki jen'go dewrliride chinning shimaligha hujum qilip kirdi. Yen, jaw, beglikliri dewride, chin hon'gha qarshi sépil soqushqa mejbur boldi. Kéyin chin shixuang bu sépillarni birleshtürüp, tarixta meshhur atalghan 3000 kilométir uzunluqtiki seddichin sépilini wujutqa keltürüp, honlarning hujumini tosti. Chin shixuang hayat waqtida honlar siddichin sépilini bösüp ötelmigen idi. Xen gawzung zamanisigha kelgende, honlar batur tengriqut rehberlikide seddichin sépilini bösüp ötüp, shenshining datung digen yéride xen gawzungni qorshawgha élip, ularni nahayiti qorqitiwetti. Xen sulalisi padishasi xen gawzung honlarning telipini orunlashqa mejbur bolup, ikki otturida kélishim tüzüldi we batur tengriqutqa xen sulalisi padishasining qizi mawjünni yatliq qildi. Shu waqtida tüzülgen bétimler, elwette ikki xil til we ikki xil yéziqta yézilghan bolishi mumkin. Undin bashqa, xen sulalisi dewride, xen sulalisi emeldarlirining hon tengriqutigha yazghan birnechche parche xéti bar. Bu xetler yalghuz xenzu yéziqida yézilghan, diyishke asas yoq. Bundaq xetlerning xélila köp ikenliki bizge chin yilnamiliridin melum. Yuquridiki pakitlar shuni éniq körsitiduki, hon ittipaqining asasiy gewdisi bolghan Uyghurlarning yéziqi hazir éytiliwatqandek 4-, 5- esirlerde emes, belki miladidin xélila burun yaritilghan bolishi mumkin. Shundaq bolghanda, hon impiriyisi ishletken til Uyghur tili, hon impiriyisi ishletken yéziqmu Uyghur yéziqi, diyishke heqliqmiz. Shunga meshhur türkshunas win'gir alimi jhorf tiorning töwendiki pikrini asassiz dep qarashqa bolmaydu: "eng qedimiy zamanlardin béri, Uyghurlarning özlirining yéziqliri we türk tillirida yézilghan her xil edebiyatliri bar idi. Uyghur yéziqliri qedimqi zaman tarixigha dair ikenliki toghrisidiki bizning pikrimizni qedimqi junggo, wizantiye (sherqiy rim) we pars menbeliridin élin'ghan tarixiy höjjetler ispatlaydu.

Barliq türk xelqliri ichide eng qedimqisi hisaplan'ghan Uyghurlar miladidin burun wujutqa keltürgen özlirining mukemmel yéziqliri we musteqil élipbelirige ige idi. Ularning bediiy edebiyati bolsa, nahayiti chirayliq we chongqur mezmunluq edebiyat bolup, umu miladidin burun wujutqa kelgen...... Miladidin 1000 yil burunqi dewrdin bashlap, özlirige xas bolghan yilnamelerni yaratqan..." Deydu. (W. Tiori ‘14- Esirgiche türk sanlirida tarixiy abidiler’, ‘türk yurti mejmuesi’ 1915- yil, ‘sherq heqiqiti’ 1949- yil 11- san) uning bu pikrini 10- esirde shinjanggha kelgen wang yendining ‘Uyghur döletliri toghrisida xatire’ liridimu we metmer'ibni tahir elmmuqettasning ‘kitabulbedgh we ttarix’ digen esiridiki pikirlermu testiqlaydu. Epsuski mana dep pakit qilip körsitish üchün Uyghurlarning shu zamanda yézip qaldurghan xet- chek we höjjet eserliridin bizning zamanimizghiche hichbir nemuniler yétip kélelmigen. Yuquridiki qaide- dawlidin Uyghurlar ishletken Uyghur élipbesi we orxun yéziqidin bashqa yene qandaqtur bir yéziqtin paydilan'ghan bolishi yaki Uyghur élipbesi miladidin xélila burun meydan'gha kelgen bolishi mumkin, digen xulasige kélish mumkin. Yéqinda xotendiki aq sépil xarabisidin tépilghan késeklerdiki kona Uyghur yéziqi bu dawlini ispatlashqa yardem béridu. Lékin buni téximu toluq we éniq ispatlash üchün chongqur izdinish kérek. Xulase qilghanda, qedimqi Uyghurlar dunyadiki uzun yilliq medeniyet tarixigha ige milletlerge oxshash özining pikir- meqsetlirini, arzu- ümitlirini birer shekil we birer belge bilen ipadilep bérishke intilgen. Bu intilish ularning yéziqini wujutqa keltürgen. 18- Esirning axirliridin tartip, bügünki dewrgiche bolghan ariliqta tépilghan yazma yadikarliqlar, abidiler, menggü tashlar, pen- medeniyetning hemme sahelirige ait bolghan her xil ilmiy, edebiy, diniy, pelsepewiy eserler Uyghur xelqining qedimqi dewrlerdin bashlap xélila tereqqi qilghan parlaq medeniyetke, mukemmel edebiy tilgha we bu tilni toluq, bimalal eks ettürüp béreleydighan élipbelik ilghar yéziqqa ige meripetperwer xelq ikenlikini roshen chüshendürüp béridu. Ötken esirning deslepki mezgilidin tartip, dunyaning her qaysi elliridiki türkologlar, Uyghurshunaslar dewrimizgiche yétip kelgen yazma yadikarliqlarning makan, zaman, til we yéziq xususiyetlirini tetqiq qilish arqiliq, Uyghurlar miladi 4- esirlerde resmiy yéziqqa ige bolghan, digen pikirni otturigha qoyushti. Emma yéqinqi birnechche yildin béri, turpan we ottura asiyaning her qaysi jayliridin tépilghan yazma we oyma yadikarliqlarning meydan'gha kelgen dewri, tili we yéziqliri Uyghurlarning peqet élipbelik yéziqtin paydilinish tarixila ikki ming yildin artuq ikenlikini ispatlimaqta. Uyghurlarda resimlik yéziq we boghumluq yéziq bolushtin sirt, tarixiy melumatlarning ispatlishiche, xotendin tartip kuchar, aqsu etirapighiche toxar, tibet, saniskirit (hindi), mani yéziqlirini ishletken. Bu Uyghurlarning uzun yilliq medeniyet tarixiy jeryanida özlirining ilghar wetenperwerlik idiyesi we isil exlaq- peziletlirini jari qildurup, xoshna milletlerning yéziq medeniyitini qobul qilip, bay we güzel medeniyet yaratqanliqini chüshendürüp béridu. Yuqurqilardin bashqa, Uyghurlar uzaq medeniyet tarixiy musapisini bésip ötüsh jeryanida, ‘Kona Uyghur yéziqi’ ni ‘orxun- yénsey yéziqi’ ni, ‘soghdi yéziqi’ ni, qismen xenzu yéziqini, kéyin ereb élipbesi asasida ijat qilghan hazir ishlitiwatqan ‘Uyghur yéziqi’ ni ishlitip, dunya medeniyet ghezinisini öchmes utuqlar bilen béyitti.

Til we hazirqi zaman Uyghur tili

1 . Til

Tilning rolidin qarighanda , u aldi bilen insanlarning eng muhim alaqe qorali we tepekkur qorali . Chünki , insanning ishlitiwatqan alaqilishish qorali yalghuz tilla emes , yéziq , ima – isharet , qatnash chiraghliri , bayraq qatarliqlarmu kishiler ishlitiwatqan alaqilishish qoralidur . Emma bu alaqilishish qoralliri arqiliq ipadileshke bolidighan mezmun cheklik , til arqiliq ipadileshke bolidighan mezmun bolsa mislisiz köp . Chongqur menilik oy – pikirler , nazuk héssiyatlarni til arqiliq ipadileshke bolidu . Til yalghuz alaqe qorali bolupla qalmay , u yene tepekkur qoralidur . Tilning tepekkur qorali ikenlikini chüshinish üchün , til bilen tepekkur her ikkisining chong méngining funksiyisi ikenlikini biliwélish kérek . Bu yerdiki tepekkur elwette uqum , höküm we xulasilerning shekillinishige qaritilghan logikiliq abstrakt tepekkurdur . Til bilen tepekkur intayin zich munasiwetke ige bolsimu , lékin u ikkisi bir nerse emes . Til asasen millet boyiche ayrilidu . Shunga oxshimighan milletlerning tili herxil bolidu . Tepekkur qanuniyetliri pütün insaniyetke ortaq bolghachqa , tepekkur netijilirini (idiyini) terjime qilish mumkinchiliki bolidu . Herqaysi milletlerning tilliri oxshash bolmighachqa , terjime qilish éhtiyaji tughulidu .
Démek , til hem alaqe qorali hem tepekkur qorali . Bu ikki terep birlikte mewjut bolup turidu , bir – biridin ayrilalmaydu . Tepekkurdin ayrilghan halda pikir almashturush toghrisida gep échish mumkin emes . Pikir almashturush bolmisa , alaqilishish dégen yoq nersige aylinip qalidu. Alaqilishish éhtiyaji bolmisa , tilmu peyda bolmighan bolatti , tepekkur qorali deydighan nersimu bolmighan bolatti . Mueyyen bir til alaqe qorali qilinmisa , u eyni waqitta tepekkur qorali bolush salahiyitidinmu mehrum bolidu .

2 . Hazirqi zaman Uyghur tili

Bügünki kündiki Uyghurlarning , Uyghur tilini alaqilishish wasitisi qilghan barliq kishilerning öz’ara pikir almashturush , bir – birini chüshinish we alaqe baghlashtiki eng muhim alaqe qorali — hazirqi zaman Uyghur tili dep atilidu . Uyghur millitining milliy tili bolghan hazirqi zaman Uyghur tilini ilmiy asasta ögitidighan , tetqiq qilidighan penmu hazirqi zaman Uyghur tili dep atilidu .
Uyghur tili qérindashliq munasiwet jehettin altay tilliri sistémisi , türkiy tillar ailisi , gherbiy hon til tarmiqi ichidiki Uyghur – qarluq tilliri guruppisigha mensup til bolup , u Uyghur xelqige oxshashla nahayiti uzaq tarixqa ige . Uyghur yéziq til tarixini özining omumiy tarixiy tereqqiyat jeryanigha asasen eng qedimki Uyghur tili (miladiyining aldi - keynidin esirgiche qollan’ghan tilni körsitidu ) , qedimki Uyghur tili ( esirdin esirlergiche qollan’ghan tilni körsitidu) , yéqinqi zaman Uyghur tili yaki chaghatay Uyghur tili ( esirdin esirning 30 – yillirighiche qollan’ghan tilni körsitidu) we hazirqi zaman Uyghur tili ( esirning 30 – yilliridin bashlap shekillen’gen tildur) dégen töt chong dewrge bölüsh mumkin .
Hazirqi zaman Uyghur tili — pütkül Uyghur tili tereqqiyatining mushu zamanimizdiki hasilati . Shundaqla , yéqinqi zaman Uyghur tilining jem’iyetning tereqqiyatigha egiship tereqqiy qilip , hazirqi zaman Uyghur tili derijisige kötürülgenlikining netijisi . U merkiziy dialékt asasida we Uyghur millitining siyasiy , iqtisadiy , medeniyet merkizi bolup turghan ürümchi teleppuzini ölchem qilghan halda yéziq shekli we janliq til shekli jehettin xéli qéliplashturulghan edebiy tildur . U dewrimizdiki Uyghur xelqining ortaq alaqe qorali bolup xizmet qiliwatqanliqi nuqtisidin alghanda ortaq milliy tildur .

2 . Dialékt we hazirqi zaman Uyghur tilining dialéktliri

1 . Dialékt

Dialékt — omumiy xelq tilining rayon xaraktérlik tarmiqidur . U melum jem’iyetning melum rayonidiki xelqning alaqilishish qorali bolup , özige xas alahidilikke ige . Emma , dialéktni ortaq tildin yaki bashqa dialéktlardin perqlinidighan ayrim sözlerningla teleppuz qilinishi dep qarashqa bolmaydu . U ortaq til bilen oxshashliqlarni öz ichige alghan sözlük we grammatikidin teshkil tapqan bir pütün sistéma , dialékt bir jem’iyet dairisidiki herqaysi rayonlarning pütünley parchilinip ketmigenliki yaki birqanche jem’iyetning pütünley birlikke kélip bolalmighanliqi tüpeylidin peyda bolidu . Dialéktlar arisidiki perq aldi bilen fonétika jehette , andin qalsa sözlük jehette körülidu . Grammatika jehettiki perq yoq déyerlik yaki nahayiti az bolidu .
Bir dialékt ichide bir – biridin melum jehettin perqlinidighan rayonlarning tili shéwe dep atilidu .
Dialékt ortaq tilning rayon xaraktérlik tarmiqi bolsa , shéwe dialéktning yerlik tarmiqidur . Bir tildiki dialékt – shéwe perqliri herqanche chong bolsimu , ortaqliqlar yenila asasiy orunda turidu . Medeniyet , ma’arip , neshriyatchiliq , qatnash we radi’o – téléwiziye ishlirining tereqqiyatigha egiship , dialékt – shéwe perqliri kichiklep baridu . Dialéktlar meyli léksika jehettin bolsun , meyli grammatika jehettin bolsun , edebiy tilni béyitidighan muhim menbelerning biri hésablinidu . Melum bir tilning dialéktliri ichide melum bir dialékt edebiy tilning shekillinishige asas bolidu . Edebiy tilning shekillinishige asas bolghuchi dialékt yétekchi dialékt yaki merkiziy dialékt dep atilidu . Eyni bir tilning dialéktliri ichide qaysisining yétekchi dialékt bolushi kishilerning subyéktip arzusigha emes , belki melum dialéktning pütün jem’iyette tutqan ornigha baghliq . Eger melum bir dialékt rayoni jem’iyetning siyasiy , iqtisadiy we medeniyet merkizi bolsa , u keng tesirge hem wekillik xaraktérge ige bolush süpiti bilen merkiziy (yétekchi) dialékt bolup qalidu .

2 . Hazirqi zaman Uyghur tilining dialéktliri

Herqandaq bir tilning dialéktlirini ayrishta melum ilmiy asasqa ige prinsip ölchem qilinidu . Hazirqi zaman Uyghur tilining dialéktlirini ayrishta , péillarning hazirqi , kelgüsi zaman formisi bilen pütmigen süpetdash formisi ölchem qilin’ghan . Bu ölchem boyiche hazirqi zaman Uyghur tili merkiziy dialékt , xoten dialékti we lopnur dialéktidin ibaret üch dialéktqa bölünidu .
Merkiziy dialékt sherqte qumuldin gherbte ilighiche , shimalda ürümchidin jenubta yeken’giche bolghan rayonlarni öz ichige alidu . Bu déalékt rayoni aptonom rayonimiz boyiche Uyghurlar yashaydighan jaylarning texminen töttin üch qismini igileydu we bu dialékttta sözlishidighan Uyghurlarning sani bashqa ikki dialékttta sözlishidighan Uyghurlarning sanidin texminen besh hesse artuq . Bu dialékt rayoni maddiy we meniwi medeniyet jehettin Uyghur xelqining tarixida , shuningdek kéyinki dewrlerde merkez bolup kelgen qeshqer , turpan , ili , qumul , kucha , aqsu , ürümchi qatarliq medeniyet merkezlirini öz ichige alghan . Uning tereqqiyat sewiyisi bashqa dialékt rayonlirigha nisbeten yuqiri , shuningdek bu dialéktning edebiy tilimizgha yéqinliq derijisi bashqa dialéktlargha qarighanda üstün . Mana bular mezkur dialéktning hazirqi zaman Uyghur edebiy tilining shekillinishide yétekchi dialékt bolushidiki seweblerdur .
Xoten dialékti sherqte chaqiliq , gherbte guma nahiyisigiche bolghan toqquz nahiyini öz ichige alidu . Xoten dialékti tewesidiki herqaysi nahiyiler ara oxshashmighan derijide bezi shéwe perqliri bar .
Lopnur dialékti lopnur nahiyisi tewesidiki rayonlarni öz ichige alidu . Bu dialéktning dairisi tar , sözlishidighan adem sani bashqa ikki dialéktqa qarighanda xélila az bolsimu , fonétika , léksika we grammatika jehettiki alahidiliki bashqa ikki dialékt bilen sélishturghanda melum perqlerge ige bolghachqa , ayrim bir dialékt qilip békitilgen .

3 . Hazirqi zaman Uyghur edebiy tili we uning normiliri

1 . Edebiy til we uni qéliplashturush

Ortaq tilning qéliplashturulghan shekli edebiy til dep atilidu . Qéliplashturulghanliqi (ölchemleshtürülgenliki) üchün ölchemlik til depmu atilidu .
Edebiy til yéziqche we éghizche shekilde mewjut bolup turidu . Edebiy tilning yéziqche shekli (yéziq tili) edebiy , siyasiy , ilmiy eserler , derslikler we gézit – jhurnallarda ishlitilidu; Éghizche shekli (éghiz tili) radi’o , téléwiziye , kino , sehne , dersxanilarda we bashqa resmiy sorunlarda ishlitilidu .
Tilni qéliplashturush dégenlik , ortaq tilgha fonétika , sözlük , grammatika we yéziq qatarliq jehetlerde ölchem belgilesh démektur . Dialéktlarning singip kirishi , bashqa tillarning tesiri , shexslerning ijadiyiti we qedimki tillarning qalduqlirining mewjut bolushi qatarliq sewebler tüpeylidin tilda da’im chüshiniksiz ehwallar uchraydu . Bundaq chüshiniksiz ehwallarning mewjut bolup turushi kishilerning alaqilishishige tesir yetküzidu . Shuning üchün hajetsiz nersilerni chiqirip tashlash , éniqsiz nersilerni azaytip , birdeklikni kücheytish , mana mushundaq mesililerni shu tilning ichki tereqqiyat qanuniyitige muwapiqlashturush tilni qéliplashturush bolidu . Tilni qéliplashturushning ölchimi shexslerning subyéktip xahishi bilen emes , belki obyéktip asas boyiche békitilidu , yeni sözlük we grammatika jehette merkiziy dialékt , fonétika jehette merkizing dialékt rayonidiki melum bir nuqta ölchem qilinidu . Tilni qéliplashturush tilning tereqqiyatini boghush yaki cheklesh emes , belki tilning saghlam tereqqiy qilishini , uning alaqe qoralliq rolining yaxshi jari qilinishini kapaletlendürüsh , shuningdek tilning igisi bolghan milletning medeniyitining yüksilishige türtke bolushtin ibaret . Zamaniwilishish dewride turuwatqan bir millet , elwette , özining til – yéziqini ölchemleshtürüshi we qéliplashturushi kérek . Mundaq qilish shu milletning medeniyet qurulushi we iqtisadiy qurulushining tereqqiyati bilen zich munasiwetlik .

2 . Hazirqi zaman Uyghur edebiy tilining normiliri

Hazirqi zaman Uyghur edebiy tilining normiliri , yeni imla qa’idisi bilen teleppuz qa’idisi edebiy tilni qéliplashturushning ölchimidur . Edebiy til normisida yézish we sözlesh yalghuz til xadimlirining wezipisi bolupla qalmastin , belki pütün milletning pen – medeniyet sewiyisini yükseldürüshige munasiwetlik bir ish . Melum menidin éytqanda , edebiy til normisida yézish we sözlesh kishilerning medeniyet sewiyisini bahlaydighan ölchemlerning biri , shuningdek kishilerning özlirining milliy tiligha tutqan pozitsiyisi , terbiye körüsh derijisi qatarliqlarning eng roshen belgiliridin biri . Uyghur edebiy tilining imla qa’idisi bilen teleppuz qaidiside yézish bilen teleppuz qilishta perqlinidighan bezi hadisilerge muwapiq qa’ide bérilgen . Kishiler köp hallarda , özlirining aditi nuqtisidin , özige qulay bolush nuqtisidin , sözlerning yézilishi bilen oqulushining birdek bolushini , yeni qandaq yézilghan bolsa , shuni eynen oqush , qandaq teleppuz qilinsa , shu boyiche yézishni arzu qilidu . Emma til bilen yéziq mahiyitidin éytqanda , ijtima’iy hadise . Shexsler peqet pütün jem’iyet ortaq étirap qilghan qa’ide boyiche sözlesh we yézishqa mejbur . Edebiy til normisi shu tilni téximu béyitish , téximu saghlam tereqqiy qildurush üchün , shu tilning tereqqiyat qanuniyitige uyghunlashqan halda jem’iyetning (jem’iyetning wekili süpitide hakimiyet organliri , til – yéziq mutexessisliri we bashqa munasiwetlik xadimlarning) meqsetlik arilishishi arqisida meydan’gha kélidu . Bu xil norma tebi’iy halda shexslerning bezi adetlirini ret qilidu .

Uyghur tili fonétikisi

Fonétika we uning tetqiqat obyékt

Til tawushlirini tetqiq qilidighan pen fonétika dep atilidu .
Fonétikining tetqiqat obyékti bir jümle söz bilen éytqanda , til tawushidur . Yeni fonétika til tawushliri we uning xususiyetliri , til tawushlirining qandaq asaslargha asasen türlerge bölünüshi , til tawushlirining maslishish qanuniyetliri hem bu xil qanuniyetler tüpeylidin kélip chiqidighan herxil tawush özgirish hadisiliri qatarliqlarni özining tetqiqat obyékti qilidu . Uyghur tili fonétikisimu Uyghur edebiy tilidiki mene perqlendürüsh roligha ige bolghan (fonéma bolup xizmet qiliwatqan) til tawushlirini yuqiriqi tereplerdin tekshürüp tetqiq qilidu .

2 . Uyghur tilidiki fonétikiliq birlikler

1) fonéma — sözning fonétikiliq sheklini perqlendürüsh arqiliq sözlerning menisini perqlendürüsh roligha ige bolghan eng kichik fonétikiliq birlik .
Hazirqi zaman Uyghur tilida fonémiliq rolgha ige bolghan til tawushi jem’iy 32 bolup , bu 32 tawush eng aldi bilen sozuq tawush we üzük tawush dep ikki chong türge bölünidu .
Sozuq tawush — öpkidin chiqqan hawa éqimining éghiz boshluqi yaki boghuzda héchqandaq tosalghugha uchrimay erkin halda chiqishidin hasil bolghan tawushlardur . Hazirqi zaman Uyghur tilida fonéma hésablan’ghan sozuq tawush jem’iy sekkiz (a , e , é , i , o , u , ö , ü ) bolup , ular öz xususiyetliri bilen üzük tawushlardinla perqlinip qalmastin , yene öz’aramu perqlinidu . Shunga , ular éghizning échilish derijisige qarap , keng sozuq tawush (a ) , kengrek sozuq tawush (e , é , o , ö) we tar sozuq tawush (u , ü , i) dep üch türge bölünse ; Tilning éghiz boshluqidiki ornigha qarap , til arqa sozuq tawush (a , o , u) , til aldi sozuq tawush (e , ö , ü) we til ara sozuq tawush (é , i) dégen üch türge bölünidu ; Lew halitige qarap , lewleshken sozuq tawush (o , u , ö , ü) we lewleshmigen sozuq tawush (a , e , é , i) dep ikki türge bölünidu .
Üzük tawush — öpkidin chiqqan hawa éqimining éghiz boshluqi yaki boghuzda melum tosalghugha uchrap , uni yéngip chiqishtin hasil bolghan tawushlardur . Hazirqi zaman Uyghur tilida fonéma hésablan’ghan üzük tawush jem’iy 24 (b , d , f , g , x , j , k , l , m , n , p , ch , r , s , t , w , sh , y , z , jh , gh , h , q , ng) bolup , ular tawush chiqirish orni (üzük tawushni teleppuz qilghanda , öpkidin chiqqan hawa éqimi tosalghugha uchrighan jay) we tawush chiqirish usuli (öpkidin chiqirilghan hawa éqimi uchrighan tosalghuning qandaq yéngilgenliki hem tawush perdisining titresh – titrimesliki) jehettin bir – biridin perqlinidu . Shunga , ularni tawush chiqirish ornigha qarap , qosh lew tawushi (p , b , m ) , chish – lew tawushi (f , w ) , til uchi – chish tawushi (s , z) , til uchi – chish tüwi tawushi (t , d , n , r , l) , til üsti aldi – qattiq tanglay tawushi (ch , j , sh , jh) , til üsti arqa – qattiq tanglay tawushi (k , g , y ) , til tüwi – yumshaq tanglay tawushi (q , ng , x , gh) we boghuz tawushi (h) dep sekkiz türge bölüshke bolidu . Tawush chiqirish usuligha qarap , partlighuchi tawushlar (p , b , t , d , k , g , q) , partlighuchi – siyrilangghu tawushlar (ch , j) , siyrilangghu tawushlar (f , w , s , z , sh , jh , y , x , gh , h) , dimagh tawushliri (m , n , ng) , titrenggü tawush (r) we yan tawush (l) dep alte türge ; Tawush perdisining titresh – titrimeslikige asasen , jarangliq üzük tawush (b , d , g , j , l , m , n , ng , r , w , z , jh , y , gh , h) we jarangsiz üzük tawush (p , t , k , q , ch , s , sh , x , f) dep ikki türge bölüshke bolidu .
Uyghur tilidiki tawushlarni yuqiriqidek türlerge bölüsh herbir tawushning témbir jehettiki xususiyitini toghra igilesh , ularni toghra teleppuz qilish , tawushlarning maslishish qanuniyitini toghra igilesh we uni toghra qollinish , tawushlardiki herxil özgirishlerni aydinglashturuwélish qatarliq jehetlerde muhim ehmiyetke ige .
2 ) tawush éléménti — insan tawushini tawush témbiri nuqtisidin tehlil qilish netijiside éniqlan’ghan eng kichik fonétikiliq birlik . Mesilen : «ete» dégen söz üch tawush éléméntidin terkib tapqan .
3) boghum – fonétikiliq qurulmidiki eng kichik birlik bolup , anglash sézimida tebi’iy hés qilishqa bolidighan tawush üzündisidur .
Hazirqi zaman Uyghur tilidiki boghumlarning tüzülüsh shekli töwendikidek 11 xil (eskertish : sozuq tawushlargha « »ni , üzük tawushlargha « » ni wekil qilip élip , boghumlarning sheklini töwendikidek körsitimiz . Bu belgiler ongdin solgha qaritip bérilgen) :
① — e – te , o – run . . .
② — ba – la , qu – ta . . .
③ — al , et . . .
④ — yol , mang . . .
⑤ — art , isht . . .
⑥ — xelq , dost . . .
⑦ — gra – dus , sta – nok . . .
⑧ — gram , prin – sip . . .
⑨ — frank , front . . .
⑩ — jung – xua . . .
⑾ — yüen , guang – ju . . .

3 . Fonémilarning maslishish qanuniyiti

Uyghur tilida sözde yaki sözge qoshumchilar ulan’ghanda , sozuq tawushning til orni (tanglay ahangdashliqi) we lew haliti (lew ahangdashliqi) jehettin , üzük tawushlarning jarangliq – jarangsizliq jehettin öz ara masliship kélishi tawushlarning maslishish qanuniyiti yaki tawushlarning angahdashliqi dep atilidu . Mesilen , «orghaq» dégen sözning terkibidiki sozuq tawushlar til arqa bolush jehettin maslashqan bolsa ; «ökünüsh» dégen sözning terkibidiki sozuq tawushlar lewlishish hem til aldi bolush jehettin maslashqan . «tildin» dégen sözdiki üzük tawushlar («l» bilen «d») jarangliq bolush jehettin masliship kelgen .

4 . Uyghur tilidiki nutuq éqimida yüz béridighan tawush özgirishliri

Nutuq éqimidiki tawush özgirishi (fonétikiliq özgirish) til tawushlirining melum bir dewrdiki özgirish hadisisini körsitidu . Démek , til tawushlirini bir – birige ulap teleppuz qilghanda , öz’ara tesir qilish netijiside hasil bolghan fonétikiliq özgirish nutuq éqimidiki tawush özgirishliri dep atilidu .
Hazirqi zaman Uyghur tilida nutuq éqimida yüz bériwatqan muhim fonétikiliq özgirishler töwendikiche :
1) assimilyatsiye — qoshna kelgen oxshimaydighan ikki tawushning birining yene birini toluq yaki qismen halda özige oxshitiwélishi .
Assimilyatsiye hadisisi assimilyatsiyilesh we assimilyatsiyilinish derijisige qarap , toluq assimilyatsiye (qoshna kelgen oxshimaydighan ikki tawushtin birining yene birini hem tawush chiqirish orni hem tawush chiqirish usuli jehettin özige oxshitiwélishi . Mesilen , «on yette» dégen söz janliq tilda «oyyette» dep teleppuz qilinidu) we qismen assimilyatsiye (qoshna kelgen oxshimaydighan ikki tawushtin birining yene birini yaki tawush chiqirish orni yaki tawush chiqirish usuli jehettin özige oxshitiwélishi . Mesilen , «menmu» dégen söz janliq tilda «memmu» dep teleppuz qilinidu) dep ikki türge bölünse ; Assimilyatsiyilesh we assimilyatsiyilinish yönilishige asasen , ong assimilyatsiye (qoshna kelgen ikki tawushtin aldinqisining kéyinkisini toluq yaki qismen halda özige oxshitiwélishi . Mesilen , «shenbe» dégen söz janliq tilda «shenbe» dep teleppuz qilinidu) we tetür assimilyatsiye (qoshna kelgen ikki tawushtin kéyinkisining aldinqisini toluq yaki qismen halda özige oxshitiwélishi . Mesilen , «tuzsiz» dégen sö janliq tilda «tüssiz» dep teleppuz qilinidu) dep ikki türge bölünidu .
2) dissimilyatsiye — bir – birige oxshash yaki oxshap kétidighan ikki tawush öz’ara ulinip kelgende , ikkisi chiqishalmay , birining bashqa tawushqa özgirip kétish hadisisi . Mesilen , «yaghachchi» dégen söz janliq tilda «yaghashchi» dep teleppuz qilinsa , «baqting» dégen söz «baxting» dep teleppuz qilinidu .
3 ) tawushlarning qoshulup qélishi — nutuq jeryanida , bezi sözlerge ayrim teleppuz qilghanda körülmeydighan tawushlar qoshulup qélish hadisisi . Mesilen , de + ish = déyish , ye + ish = yéyish . . .
4) tawushlarning chüshüp qélishi — nutuq jeryanida , bezi sözlerdiki eslide bar tawushlarning chüshüp qélish hadisisi . Mesilen , oghul + um = oghlum , ömür + üm = ömrüm . . .
5) tawushlarning ajizlishishi — nutuq jeryanida , awaz küchining ajizlishishi tüpeylidin tawush témbirining özgirish hadisisi . Mesilen , bash + i = béshi , alma + lar = almilar . . .
6) tawushlarning orun almishishi — nutuq jeryanida , ikki tawushning öz’ara orun almashturush hadisisi . Mesilen , «qamlashmighan» , dégen söz Uyghur tilining bezi shéwiliride «qamlashmighan» ; «tekshürmek» dégen söz «teshkürmek» dep teleppuz Qilinishi .

Hazirqi zaman Uyghur tilining lughet terkibi

1 . Lughet terkibi we uning terkibiy qisimliri

Uyghur tilidiki barliq sözler we turaqliq ibarilerning yighindisi Uyghur tilining lughet terkibi dep atilidu .
Uyghur tilidiki söz – ibariler qollinish dairisi we til istémalidiki roligha qarap mundaq ikki türge bölünidu : biri , asasiy lughet terkibi — omumiy xelqqe chüshinishlik bolghan , kündilik turmushta da’im dégüdek qollinilidighan sözlerning yighindisidur ; Yene biri , adettiki lughet terkibi — lughet terkibidiki asasiy lughet terkibige kirmeydighan sözlerning yighindisidur .

2 . Lughet terkibidiki sözler toplimi

Uyghur tilida söz bilen söz yaki mene jehettin , yaki tawush jehettin belgilik baghlinishta bolghanliqi tüpeylidin herxil kichik toplamlarni (guruppilarni) shekillendüridu . Bundaq toplam sözler toplimi dep atilidu .
Herbir sözler toplimida kem dégende ikki söz bolidu . Bir menilik we köp menilik söz dégenler bir sözge qaritilghan . Bu yerde déyiliwatqan sözler toplimi bir sözge qaritilmastin , belki ikki yaki uningdin artuq sözni körsitidu . Tilimizda asasen töwendikidek sözler toplimi bar :
1) menidash sözler toplimi — tilimizdiki idrakiy menisi (uqum bilen baghliq bolghan mene) oxshash yaki yéqin kélidighan ikki yaki uningdin artuq sözlerdin shekillen’gen toplamdur . Bundaq sözler idrakiy mene jehettin oxshash bolsa , tüs meniside perq bolidu . Menidash sözlerdin toghra paydilinilsa , ular arisidiki inchike perqler toghra igilense , tilning ipadilesh ünümini yuqiri kötürgili bolidu . Mesilen , oyum sende , pikrim sende , xiyalim sende , bu misalda menidash sözler qatar ishlitilip , oy – pikir tesirlik we héssiyatliq ipadilen’gen .
2) qarimuqarshi menilik sözler toplimi — tilimizdiki mene jehette tengdash munasiwette turidighan hem bir – birige qarshi ikki sözdin shekillen’gen toplamdur . U roshen sélishturma xaraktérige ige bolup , pikirning éniqliqi we jenggiwarliqini ashurush rolini oynaydu . Mesilen :
Sende sezdim qish bilen yazni ,
Issiq – soghuq , achchiq – chüchükni .
Sende bayqidim rast – yalghanni ,
Yaxshi – yaman , chong hem kichikni .
3) ahangdash we shekildash sözler toplimi
Ahangdash sözler toplimi éytilishi we yézilishi oxshash , emma ipadiligen meniliri oxshimaydighan sözlerdur . Mesilen :
Burader , ömrüngge bolup qaldi chüsh ,
Sen téxi yüremsen körüp shérin chüsh .
Yetmisun ömrümge zawalliq déseng ,
Bidar yol , ghepletning böshükidin chüsh .
Bu tuyuqtiki «chüsh» dégen sözler ahangdash sözler toplimi hasil qilghan .
Shekildash sözler toplimi — yézilishi oxshash , éytilishida perq bar , meniliri oxshimaydighan sözlerdur . Mesilen , «jazalimaq» dégen menidiki «jaza» dégen söz bilen «öy jazisi» dégen menidiki «jaza» sözi shekildash söz bolup hésablinidu .
Meyli ahangdash sözler bolsun yaki shekildash sözler bolsun , ular özlirige xas alahidilikliri bilen Uyghur edebiyatida mueyyen aktip rol oynaydu . Shairlirimiz qedimdin hazirghiche mushu toplamdiki sözlerdin paydilinip , tuyuq shekildiki shéirlarni köplep yézip , shéiriyet gülzarimizni téximu güzelleshtürüp kelmekte .

3 . Uyghur tili lughet terkibini béyitishning yoli we prinsipi

1 ) söz yasash
Uyghur tili lughet terkibini béyitishta aldi bilen tilimizning söz yasash iqtidaridin paydilinip , herxil yollar bilen yéngi sözlerni yasashni asas qilish kérek . Uyghur tilida söz yasashning mundaq ikki xil usuli bar : biri , morfologiyilik usul — sözlerge söz yasighuchi qoshumchilarni qoshush arqiliq yéngi sözlerni yasash . Mesilen , kimlik , ishchi . . . Bu usul hazirqi zaman Uyghur tilida nahayiti ünümlük usul bolup hésablinidu . Chünki , Uyghur tili söz yasighuchi qoshumchilargha nahayiti bay bir til bolup , hazirqi zaman Uyghur tilida 80 nechche yürüsh söz yasighuchi qoshumche bar . Yene biri , sintaksisliq usul — sözge söz qoshush arqiliq yéngi sözlerni yasash . Bu xil usul bilen söz yasashmu xéli ünümlük . Tilimizdiki birikken sözler , jüp sözler mushu xil usul bilen yasalghandur . Mesilen , belwagh , közeynek , ata – ana , qatar – qatar . . .
Yéngi sözlerni yasash prinsipi shuki , yéngi yasalghan söz – atalghular obyéktip telepke uyghun bolushi , tilimizning ichki tereqqiyat qanuniyitige uyghun bolushi , menisi del , toghra , éniq bolushi , qurulmisi ixcham bolushi kérek .
2) qézish
Hayatiy küchke ige bolghan qedimki sözler we dialékt sözliridin muwapiq paydilinip , yéngi shey’i we uqumlarni ipade qilishtin ibaret . Mesilen , yéqindin buyan Uyghur tilida qedimki Uyghur tilidiki «yézne» dégen söz «achamning éri» ning ornida , yeken we kucha shéwiliridiki «hawadan» dégen söz ruschidin kirgen «portushka»ning ornida qolliniliwatidu . Bu sözlerning birqeder téz omumlishishidiki seweb shuki , «yézne» sözi héchbolmighanda , özining ixchamliqi bilen «achamning éri» dégendin ewzellikke ige bolsa ; «hawadan» sözi mene jehettin hemme kishige dégüdek chüshinishlik bolghanliqida .
Qedimki sözler we dialékt sözlirini qollinishning prinsipi shuki , bundaq sözler ornigha dessetmekchi bolghan sözlerge qarighanda , mene jehettin chüshinishlik bolushi , qurulma jehettin ixcham bolushi , shey’i we hadisilerning mahiyetlik alahidiliklirini del , toghra eks ettürüp béreleydighan bolushi kérek .
3) qobul qilish
Yuqiriqi ikki xil usul öz til matériyallirimizni asas qilish bolup , yéngi shey’i we hadisilerni ipadileshte yuqiriqi usullar bilen ipadilesh mumkinchiliki bolmighan ehwal astida , andin bashqa tillardin söz qobul qilishqa ötüsh kérek . Bashqa tillardin söz qobul qilish u tilning gadayliqini körsetmeydu . Chünki , dunyada bashqa tillardin söz qobul qilmighan birmu sap til yoq . Dunyadiki herqandaq bir millet tilining tarixiy tereqqiyatigha nezer salidighan bolsaq , u tillar öz tarixida bashqa tillardin söz qobul qilishni öz lughet terkibini béyitishning wasitiliridin biri qilghanliqini éniq körgili bolidu .
Bashqa tillardin söz qobul qilishning prinsipi shuki , öz til matériyalliri bilen yéngi shey’i we hadisilerni ipadilesh imkaniyiti bolmighanda qobul qilish . Qobul qilishqa ötkende xalighanche qobul qiliwermestin , aldi bilen qérindash til (biwasite yaki wasitilik halda ortaq bir menbedin bölünüp chiqqan tillar) lardin qobul qilish kérek . Chünki qérindash tillar köp jehettin , yeni sözlerning fonétikiliq shekilliri , sémantikiliq belgiliri , sözlerni türkümlerge bölüsh usuli , sözlerning grammatikiliq katégoriyiliri , söz birikmiliri , jümle tüzülüshi , söz yasighuchi we söz türligüchi morfémilarning tüp sözlerge ulinishi qatarliq jehetlerdin ortaqliqqa ige . Shundaq bolghanliqi üchün , qérindash tillardin qobul qilin’ghan sözler asan özlishidu hem chüshinishlik bolidu . Mesilen , xenzu tilidin kirgen «zungtung» sözining ornigha söz yasashni oylashmighan ehwaldimu , Uyghur tili bilen qérindash til hésablan’ghan qazaq tilidiki «elbashi» dégen sözni oyliship körüshke erziydu . Chünki bu sözning menisi herqanda bir Uyghur üchün chüshinishliktur . Qérindash tillardin yéngi shey’i we hadisilerni ipadileydighan söz – atalghular tépilmighanda , andin qérindashliq munasiwiti bolmighan bashqa tillardin söz qobul qilish kérek . Bundaq tillardin , söz qobul qilishtimu xalighanche qobul qilmastin , xelq’ara tillardin , yeni pen – téxnika , iqtisad , ma’arip , medeniyet qatarliq jehetlerde tereqqiy qilghan milletlerning tilidin söz – atalghularni qobul qilish lazim . Chünki , bundaq tillardiki söz – atalghular dunya milletliri birdek étirap qilghan we birdek qolliniliwatqan söz – atalghular bolghachqa , dunyawi xaraktérge ige . Mesilen ,hazirqi Uyghur tilidiki ayropilan , doktor , réntgén , télégraf , grammatika , téléfon , tanka dégen’ge oxshash sözler del mushu xil usul bilen özleshken .

Hazirqi zaman Uyghur tili grammatikisi

1 . Grammatika we uning terkibiy qisimliri

Grammatika tilning qurulma qanuni bolup , sözlerning türlinish , yasilish qaidiliri bilen söz – jümlilerning birikish qaidiliridin ibaret ikki yürüsh qaidini öz ichige alidu . «grammatika» dégen atalghu yene sözlerning yasilish , türlinish qaidiliri we söz – jümlilerning birikish qaidilirini tetqiq qilidighan ilim dégen menidimu qollinilidu .
Grammatika özining tetqiqat obyéktining dairisige qarap morfologiye (sözlerning yasilish we türlinish qaidilirini tetqiq qilidighan pen) we sintaksis (söz – jümlilerning birikish qaidilirini tetqiq qilidighan pen) dep ikki qisimgha bölünidu . Shunga , Uyghur tili grammatikisining xususiyitini mushu ikki jehettin bayan qilishqa bolidu .

2 . Uyghur tilining morfologiyilik xususiyiti

1) sözning tüzülüshi

Uyghur tilining lughet terkibidiki sözler tüzülüsh (qurulma) alahidilikige asasen töwendikidek türlerge bölünidu :
(1) tüp söz — birla bash morfémidin tüzülgen sözlerdur . Mesilen , ish , ün , xizmet , sanduq , emgek . . .

(2) söz türkümliri

Sözlerning menisi we grammatikiliq xususiyitige asasen ayrilghan türi söz türkümi dep atilidu .
Uyghur tilidiki sözler menisi we grammatikiliq xususiyitige asasen , isim (mesilen , tagh , su , külke) , süpet (mesilen , qizil , égiz , yumilaq) , san (mesilen , besh , ikkinchi , onche) , rewish (mesilen , bügün , derhal , nahayiti) , almash (mesilen , men , qandaq , özüm , allikim) , pé’il (mesilen , yaz - , mang , ishle - . . .) , teqlid (mesilen , warang – churung , pal – pul , shir – shir) , tirkelme (mesilen , üchün , toghruluq , arqiliq) , baghlighuchi (mesilen , we , hem , lékin , biraq , chünki) , yüklime (mesilen , mu , chu , ze , qu , de , he) , imliq (mesilen , pah , wayjan , apla) tin ibaret 11 türkümge bölünidu . Bulardin aldinqi yettisi öz aldigha jümle böliki bolup kéleleydighanliqi üchün «musteqil sözler» dep atilidu . Tirkelme , baghlighuchi , yüklimiler musteqil sözlerge yaki jümlilerge qoshulup grammatikiliq mene yaki qoshumche mene ipadileydighanliqi üchün yardemchi sözler dep atilidu . Imliq (ündesh) sözler musteqil sözler bilen yardemchi sözler ariliqida turidighan alahide söz türkümi hésablinidu . Péildin bashqa musteqil sözler yene ortaq bir munche xususiyetlerge ige bolghini üchün «turghun sözler» dep atilidu .

3) sözning morfologiyilik shekilliri

Uyghur tili morfologiyilik shekillerge intayin bay til . Sözning morfologiyilik shekilliri sözge söz türligüchi qoshumchilarning qoshulushi yaki mexsus yardemchi sözlerning birikip kélishi arqiliq hasil bolidu . Bir sözning türlük morfologiyilik shekilliri u sözning léksikiliq menisini özgertmestin , uninggha türlük grammatikiliq menilerni qoshidu yaki uning grammatikiliq iqtidarini özgertidu .
(1) Uyghur tilidiki söz türkümliri ichide pé’il türkümi morfologiyilik shekilge eng bay söz türkümi bolup hésablinidu . Uyghur tilidiki péillar türlinish arqiliq töwendiki morfologiyilik shekillerni hasil qilidu : péilning özek qismida körülidighan derije shekilliri (mesilen , yaz – yazdur , yézil , yézish) , bolushluq – bolushsiz shekli (mesilen , yaz – yazma) ; Péilning xewer sheklide körülidighan türlük meyl shekilliri (mesilen , yazdim , yéziptimen , yazghudekmen , yazsam , yazay , yazghiydim . . .) ; Hal – zaman shekilliri (mesilen , yazimen , yéziwatimen , yazmaqchimen , yazdim , yazghanmen , yazghanidim , yazattim , yéziwatattim , yazmaqchidim) ; Shexs shekilliri (mesilen , yazimen , yazimiz , yazisen , yazisiler , yazidu) ; Péilning süpet , isim we rewish rolida kélidighan türlük nurghun söz shekilliri , yeni süpetdashlar (mesilen , yazghan , yazidighan , yéziwatqan , yazar) ; Isimdashlar (mesilen , yazmaq , yézish , yazghanliq) we rewishdashlar (mesilen , yézip , yazghach , yazghili , yazghuche) .
Uyghur tilidiki péillar yene turghun söz sheklide bir qisim yardemchi péillar bilen birikip , péilning murekkep özek shekillirini hasil qilidu . Péilning bu xil murekkep özek shekilliri xilmuxil tüs , hal menilirini öz ichige alghan mol grammatikiliq menilerni ipadileydu . (mesilen , yézip bol – yézip qoy – yéziwet – yéziwal) .
Péillar jümlige kirgende , bir waqitta birqanche xil morfologiyilik shekilni mujessemleshtürüp , birqanche xil grammatikiliq menini ipadilep kélishi mumkin . Mesilen , «körüshelmidim» dégen pé’il sheklini alsaq , ömlük derije , imkan tüs , bolushsizliq , wasitisiz bayan meyli , addiy ötken zaman , 1 shexs , birliktin ibaret sekkiz xil grammatikiliq menini ipadilep kelgen .
(2) Uyghur tilidiki isimlarmu özgirishchan söz türkümi . Isimlar türlinish arqiliq , töwendikidek morfologiyilik shekillerni hasil qilidu : birlik we köplük shekli (mesilen , öy – öyler) ; Tewelik shekilliri ( mesilen , öyüm , öyimiz , öyüng , öyünglar , öyi) ; Herxil kélish shekilliri (mesilen , öy , öyning , öyge , öyini , öyde , öydin , öydek , öydiki , öygiche , öychilik) .
Uyghur tilidiki isimlar yene «tirkelme» dep atilidighan yardemchi sözler bilen birikip , isim – tirkelme qurulmilirini hasil qilidu . Bu xil qurulmilar emeliyette isimning analitik kélish shekilliri bolup hésablinidu . Mesilen , öy toghruluq , öy arqiliq , öy üchün .
Isimlar jümlige kirgende , bir waqitta birqanche xil morfologiyilik shekilni mujessemleshtürüp , birqanche xil grammatikiliq menini ipadilep kélishi mumkin . Mesilen , «balilirimning» dégen isim sheklini alsaq , köplük , 1 shexs , birlik igilik kélishtin ibaret töt xil grammatikiliq menini ipadilep kelgen .
(3) Uyghur tilida birdin on’ghiche bolghan pütün sanlar , onlar xanining herbir onluq pellisidiki pütün sanlar we «yüz , ming , milyon , milyard» qatarliq chong sanlar addiy san hésablinip ayrim yekke söz bilen ipadilinidu . Buningdin bashqa , pütün sanlar murekkep san hésablinip chong xaniliq sanlargha kichik xaniliq sanlarning qoshulushidin (mesilen , on bir , yetmish besh , yüz besh) yaki kichik xaniliq sanlarning chong xaniliq sanlarni hessilep kélishidin (mesilen , ikki yüz besh ming , on üch ming) hasil bolidu . Yüzler xanisi we uningdin yuqiri xanidiki addiy sanlarla hessilinidu (mesilen , ikki yüz , besh ming , töt yüz ming) .
Uyghur tilidiki addiy we murekkep sanlarning esliy shekli mene we morfologiyilik shekil jehettin «sanaq san» hésablinidu we ularning türlinishi arqiliq mölcher san (mesilen , onche , yüzdek , yette – sekkiz) , tertip san (mesilen , ikkinchi , beshinchi) , kesir san (mesilen , töttin bir , altidin üch) , ömlük san (mesilen , besheylen , ikkiylen) qatarliq san türliri hasil bolidu .
(4) Uyghur tilidiki menisi kücheytishke yaki ajizlashturushqa bolidighan süpetler (derijilik süpetler) türlinish arqiliq , esliy derije (mesilen , addiy , égiz) , kémeytme derije (mesilen , uzunraq , égizrek) , ashurma derije (mesilen , ap’aq , qipqizil) , erkiletme derije (mesilen , chirayliqqina , égizgine) shekillirini hasil qilidu .
(5) almash — isim , süpet , san qatarliq sözler bilen almiship , ularning ornida kélidighan söz türkümi . Uyghur tilidiki almashlar qaysi söz türkümdiki sözning ornigha almiship kelgen bolsa , asasiy jehettin shu söz türkümi bilen oxshash türlinip , shu söz türkümining morfologiyilik shekillirige oxshash morfologiyilik shekillerni hasil qilidu .
(6) Uyghur tilidiki turghun sözlerning toluq baghlamchi rolidiki «bol - , qil -» qatarliq yardemchi péillar bilen birikishidin shu sözlerning pé’il shekli hasil bolup , xuddi adettiki péillargha oxshash qollinilidu (mesilen , bagh qil - , adem bol - . . .) .

4 ) köp wariyantliq qoshumchilarning qollinilishi

Uyghur tilidiki söz yasighuchi we söz türligüchi qoshumchilarning mutleq köpchiliki ikkidin artuq shekilge ige . Bir qoshumchining oxshash bolmighan shekilliri «wariyant» dep atilidu .
Qoshumchilarning köp wariyantliq bolushini Uyghur tilidiki tawushlarning maslishish qanuni keltürüp chiqarghan bolup , bir qoshumchining oxshash bolmighan wariyantliri shu qoshumche qoshulidighan özekning tawush alahidilikige maslashqan halda qoshulidu . Wariyantlarning özekke maslishish ehwali töwendikiche :
(1) « - din // - tin» gha oxshash béshidiki tawush jarangliq – jarangsiz jehettin perqlen’gen wariyantlar , jarangliqliri jarangliq tawush bilen axirlashqan özekke ulinidu . Mesilen , qeghez + din , qolimiz + din ; Jarangsizliri jarangsiz tawush bilen axirlashqan özeklerge ulinidu . Mesilen , öginish +tin , ash + tin .
(2)«- sa // - se» ge oxshash terkibidiki üzük tawush til orni jehettin perqlen’gen wariyantlar özekning axirqi boghumidiki sozuq tawushqa til orni jehettin masliship ulinidu . Mesilen , yaz +sa , kel +se . . .
(3«- i // - si» gha oxshash béshida sozuq tawush bar – yoqluqi jehettinla perqlinidighan wariyantlarning sozuq tawush bilen bashlan’ghini üzük tawush bilen axirlashqan özeklerge qoshulidu . Mesilen , qelem + i , köz + i . . . ; Üzük tawush bilen bashlan’ghini sozuq tawush bilen axirlashqan özeklerge ulinidu . Mesilen , yaxshi – si , bala + si . . .
(4 « - y // - ay // - ey» ge oxshash béshida sozuq tawush bar – yoqluqi jehettin hem sozuq tawush til orni jehettin perqlen’gen wariyantlarning sozuq tawushsiz kelgini sozuq tawush bilen axirlashqan özeklerge ulinidu . Mesilen , sözle + y , qara + y ; Sozuq tawush bilen kelgenliri üzük tawush bilen axirlashqan özeklerning axirqi boghumdiki sozuq tawushqa til orni jehettin masliship ulinidu . Mesilen , qayt + ay , köndür + mey . . .
(5) «- ghan // - qan / / - gén / / - ken» ge oxshash béshidiki üzük tawushlar jarangliq – jarangsizliq jehettin , terkibidiki sozuq tawushlar til orni jehettin perqlen’gen wariyantlar bir tereptin özekning axiridiki tawushqa jarangliq – jarangsizliq jehettin maslashsa , yene bir tereptin , özekning axirqi boghumidiki sozuq tawushqa til orni jehettin masliship ulinidu . Mesilen , yaz + ghan , oqut + qan , kel + gén , et + ken . . .
(6) «- liq / / - lik / / - luq / / - lük» oxshash terkibidiki sozuq tawush hem til orni , hem lew haliti jehettin perqlen’gen wariyantlar özekning axirqi boghumidiki sozuq tawushqa hem til orni , hem lew haliti jehettin masliship ulinidu . Mesilen , kucha + liq , xoten + lik , qumul + luq , bügür + lük . . .
(7 «- nglar / / - inglar / / - unglar / / - ünglar» ge oxshash béshida sozuq tawush bar – yoqluqi jehettin hem béshidiki sozuq tawush til orni we lew haliti jehettin perqlen’gen wariyantlarning üzük tawush bilen bashlan’ghini sozuq tawush bilen axirlashqan özeklerge ulinidu . Mesilen , bala + nglar , yingne + nglar ; Lewleshmigen sozuq tawush bilen bashlan’ghini üzük tawush bilen axirlashqan we axirqi boghumida lewleshmigen sozuq tawush kelgen özeklerge ulinidu . Mesilen , depter + inglar , kitab + inglar ; Lewleshken sozuq tawush bilen bashlan’ghini üzük tawush bilen axirlashqan we axirqi boghumida lewleshken sozuq tawush kelgen özeklerge til orni jehettin masliship ulinidu . Mesilen , kün + ünglar , oqush + unglar .
(8) «- ding / / - ting / / - dung / / - tung / / - düng / / - tüng » oxshash béshidiki üzük tawushlar jarangliq – jarangsizliq jehettin , terkibidiki sozuq tawushlar hem til orni , hem lew haliti jehettin perqlen’gen wariyantlar özekning axiridiki tawushqa jarangliq – jarangsizliq jehettin hem özekning axirqi boghumidiki sozuq tawushqa til orni we lew haliti jehettin masliship ulinidu . Mesilen , oyna + ding , sözlesh + ting , oqu + dung , oqut + tung , yetküz + düng , pütüsh + tüng . . .

3 . Uyghur tilining sintaksisliq xususiyit

1 ) sintaksisliq qurulma , sintaksisliq munasiwet we sintaksisliq wasite
Söz birikmisi we jümlilerning qurulmisi sintaksisliq qurulma dep atilidu .
Sözlerning birikishidin hasil bolghan birikmining terkibliri (asasen biwasite terkibliri) otturisidiki grammatika jehettiki munasiwet sintaksisliq munasiwet déyilidu . Uyghur tilida jümle we söz birikmilirining terkibidiki sözler bir – biri bilen töwendikidek nusxida munasiwetlishidu :
(1) tengdash munasiwet — bu xil munasiwettiki qurulma barawer orunda turidighan , roli oxshash bolghan ikki yaki uningdin artuq terkibtin tüzülgen sintaksisliq qurulmidur . Uyghur tilidiki tengdash munasiwettiki söz birikmiliri , tengdash munasiwettiki qoshma jümliler mushu xil munasiwettiki qurulmilardur . Mesilen :
Su temsiz , puraqsiz , rengsiz suyuq jisim .
(2 ) ige – xewerlik munasiwet — ige we xewerni öz ichige alghan sintaksisliq qurulmidur . Mesilen : ular keldi . Öyünglar qaysi ?
(3 ) bashqurush — bashqurulush munasiwiti — bashqurghuchi terkib bilen bashqurulghuchi terkibni öz ichige alghan sintaksisliq qurulmidur . Buningda bashqurghuchi terkib heriketni , bashqurulghuchi terkib heriketning obyéktini bildüridu . Mesilen :
Naxsha / éytish , wetenni / söymek
( yantu siziqning ong teripidiki bashqurulghuchi , sol teripidiki bashqurghuchi terkib)
(4 ) éniqlash – éniqlinish munasiwiti — éniqlighuchi terkib bilen éniqlan’ghuchi terkibni öz ichige alghan sintaksisliq qurulmidur . Mesilen :
Oqughan / bala , milletning / ümidi , besh / adem
(yantu siziqning ong teripidikiliri éniqlighuchi , sol teripidikiliri éniqlan’ghuchi terkib )
Sintaksisliq wasite — grammatikiliq shekillerning ortaq xususiyitige qarap ayrilghan tip birlikliri . Uyghur tilidiki sintaksisliq (grammatikiliq) wasitiler töwendikiche :
( 1) söz türligüchi qoshumche — söz yaki söz yiltizigha ulinip , herxil grammatikiliq mene ipadileydighan morfémilardur . Tilimizdiki isimning tewelik (shexs) we kélish katégoriyilirining qoshumchiliri , péilning shexs – san katégoriyilirining qoshumchiliri söz bilen sözni munasiwetleshtüridighan eng ünümlük sintaksisliq wasitidur . Mesilen , xelqning ümidi , balilirimiz keldi . . .
(2) yardemchi söz (tirkelme we baghlighuchi) — mexsus türde grammatikiliq mene bildüridighan sözlerdur . Tirkelme isimning bashqa sözler bilen bolghan , bolupmu pé’il bilen bolghan munasiwitini körsitishte wasitilik rol oynaydu . (mesilen , oqush üchün ketti . Pelempey arqiliq chiqti .) ; Baghlighuchilar bolsa söz we jümliler arisidiki tengdash munasiwetni körsitishte wasitilik rol oynaydu (mesilen , sheher we yézilar güllep yashnidi . U dersni obdan anglidi hem yaxshi xatire qaldurdi) .
(3 ) söz tertipi — nutuqta sözlerning ilgiri – kéyin tizilish tertipi . Mesilen , padichi bala , ulugh ghaye . . .
(4) intonatsiye — jümle yaki jümle üzündisining ahangining égiz – pes özgirishi bolup , uning wasitiside oxshimighan jümliler bir – biridin perqlendürülidu . Pauzimu intonatsiyining muhim bir mezmuni bolup , jümle bilen jümle otturisidiki , jümle bölekliri bilen jümle bölekliri , söz bilen söz otturisidiki awaz jehettiki tinishtin ibaret . Mesilen , jalal akam / sizni chaqiriwatidu . Jalal / akam sizni chaqiriwatidu . Adil – oqughuchi . Medeniyetlik , intizamchan , ghayilik , exlaqliq .
2) Uyghur tilidiki sintaksisliq birlikler
Uyghur tilida morféma , söz , söz birikmisi we jümlidin ibaret töt xil grammatikiliq birlik bar bolup , buning kéyinki ikkisi sintaksisning tekshürüsh dairisige kiridu , shunga sintaksisliq birlikler depmu atilidu .
(1) söz birikmisi — ikki yaki uningdin artuq musteqil sözning birikishidin hasil bolghan , bir sözge oxshash rol oynaydighan jümlining qurulush matériyalidur . Uyghur tilidiki söz birikmiliri tüzülüsh jehettiki alahidilikke (ikki sözdin yaki uningdin artuq sözdin tüzülgenlikige) asasen addiy söz birikmisi (mesilen , déhqan balisi) we murekkep söz birikmisi (mesilen , hayatning güzel chaghliri) dep ikki türge bölünse ; Terkibidiki béqindurghuchi sözning xaraktérige qarap , isim xaraktérlik söz birikmisi (mesilen , bizning oqutquchi) , süpet xaraktérlik söz birikmisi (mesilen , öginishte ela) , isimdash xaraktérlik söz birikmisi (mesilen , oqushqa barmaq) , süpetdash xaraktérlik söz birikmisi (mesilen , besh yil oqughan) we rewishdash xaraktérlik söz birikmisi (mesilen , asta – asta méngip) dégen türlerge bölünidu .
Söz birikmisidin ibaret bu birlik jümlidin töwendiki alahidiliki bilen perqlinidu : ① söz birikmisi jümle ichidiki birlik bolup , bayan xaraktérige ige emes ;
② söz birikmisi kem bolghanda ikki sözdin terkib tapidu ; ③ söz birikmisi biwasite terkiblerning birikishidin terkib tapidighan birikme .
(2 ) jümle — toluq bir oy – pikirni bildüridighan , mueyyen intonatsiyige ige bolghan eng kichik nutuq birliki .
Jümle töwendikidek alahidiliklerge ige : ① herqandaq jümle toluq ayaghlashqan oy – pikirni ipadileydu ; ② u söz we söz birikmilirining mueyyen sintaksisliq qa’ide – qanuniyetler boyiche birikishidin hasil bolghan mukemmel til birliki bolup hésablinidu ; ③ herqandaq jümle özige xas intonatsiyige ige bolidu .
Uyghur tilidiki jümliler menisige asasen : ① bayan (xewer) jümle — oy – pikir bayan teriqiside ipadilen’gen jümle (mesilen , u 1908 – yillardin bashlap shéir ijadiyitide téximu dadilliq bilen qelem tewritip , téximu salmaqliq bilen pikir yürgüzüp , bashqilar bayqimighan nersilerni bayqap we uni özige xas uslub bilen ipadilep , shéiriyet saheside xéli zor ünüm hasil qildi) ; ② soal jümle — oy – pikir soal teriqiside ipadilen’gen jümle (mesilen , bu shéirdiki réalliq hemme kishi körgen , lékin hés qilalmighan , tonup yetmigen ashu apetlik yillarning eng küchlük shékayiti emesmu ?) ; ③ ündesh jümle — türlük hés – hayajanliq pikirlerni ipadiligen jümle (mesilen , séni tughup östürgen qaraqash deryasi bilen yurungqash deryasigha barikalla ! shöhritingni jahan’gha yayghan hünerwen xoten xelqige heshqalla !) ; ④ buyruq jümle — buyruq , telep , ötünüsh , shoar , chaqiriq , arzu – istek we meslihet mezmunidiki oy – pikirlerni ipadileydighan jümle . (mesilen , derhal yolgha chiqinglar !) dégen töt türge bölinidu .
Jümle yene tüzülüshige asasen : ① addiy jümle — toluq ayaghlashqan yekke oy – pikirni ipadileydighan jümle . (mesilen , bu teswir öz oghli üchün köyüp – piship yürgen méhriban anining obrazini téximu toluqlaydu .) ; ② qoshma jümle — mezmun jehettin bir – birige munasiwetlik bolghan ikki yaki uningdin artuq tarmaq jümlilerning melum sintaksisliq qa’ide boyiche birikishidin tüzülüp , birqeder murekkep oy – pikirni ipadileydighan jümle (mesilen , oghulning merdliki atigha taliq , qizning uzluqi anigha taliq , danning toqluqi tupraqqa baghliq , gülning jamali yapraqqa baghliq) dep ikki türge bölünidu .

Tüzgüchi: tash rehman
Menbe: aliy mektep til – edebiyati. Bash tüzgüchi: xemit zakir
Shinjang xelq neshriyati 2002 - yil