Bizning yer jay namlirimiz

Bu maqale 2006-6-ayning 3-küni http://groups.yahoo.com/group/uygurlar/message/5814?l=1 da élan qilinghan bolup, öz péti köchürülüp kélindi

Heritige hewes qilimen özum baralmisimu közlerim xeritining ustideki döletlerning sayahet qilip yuruydu. Shu herite usteki döletlerning hem ana yurtumni sayahet qilip olturup yer jay namlirimiz diqqetimni tartti, we bashqa döletning namliri bilen qisqa we kickkine bir sélishturma qilip qaldim, Xuddi musteqqil döletning yer jay namliridekidek bizning yer jay namlirmizmu ozihe has alahidilikini saqlap turuptu, bu alahideki isimning yasilishidekli alahidikilik bolmastin , u yerge qoyughan isimlarmiz shu jayning tash tuprqighha tolimu maslashqan we shu jayni ismi jismi bilen namayen qilip beriptu.
Aqsu eger Aqsugha barghan bolsengiz choqum apapq aqqan sulerini korisiz, Turpanning Boyluq yezisighan barghan bolsengiz , Qatar ketken uzum tallarini korisiz? Qeshqerge barsengiz qizqizil eqiwatqan Qizil deryasini korisiz,
Eger Junggu Heritesige qaraydighan bolsaq koridighan isimlerimiz buninggha misal bolalaydu.
Hunan 湖南 kolning jenubi
Hubei 湖北 kolning shimali
Shanshi 山西 taghning gherbi
Shandong 山东 taghning sherqi
Huanghe 黄河 seriq derya ( seriq topiliq egizliktin bashlanghan derya)
Henan 河南 deryaning jenubi
Hebei 河北 deryaning shimali
Guangxi 广西 gherbi guang
Guangdong 广东 sherqi guang
Xinjiang 新疆 yengi yer, yengi chigra (1884 din bashlap atalghan)
Yer jaylarning atlishi uzaq tarixning namayendisi, uning ozgiche atlishi belguluik bir tarixi kechurmishi bar. Her qandaq millet ozining yashighan tupriqigha shu qeder ozlishidiki shu tupraqning naminimu ozining ana tiligha mas halda ozgertip shu tupraqqa bolghan igidarchiliq hoquqni namayen qilidu.
Yer namliri tarixning mesuli we wetenimiz tupraqlirgha bolghan igidarchilghimizning namayendisi. Kundilik turmishimizda kem bolsa bolmaydighan alaqe wastimizning bir terkiwi qismi. Hazriq uchur dewrde. Yer namlirimiz, siyasi, iqtisadi, diplomatiye, tashqi soda, pen texnika, medeniyet almashturush. Ahbarat wastiliri we jemiyetning her sahe her qatlamlirida kem bolsa bolmaydighan rolini jari qildurup mewjutlughini namayen qilidighan intayin muhim igilik hoquqlarning birsi. Shuning uchun yer jay namlirmizgha itibar qilayli we uning mewjutlighini saqlayli, chunki uning mewjutlighini saqlighanlighimiz ozimizning mewjutlighini saqlighanlighimiz bilen beraber.

Meninghce dongkowruk dongkowruk peti qalsun, asankin dep erdawchawgha ketmeyli. Tengritagh tengritaghdek qalsun, tiyanshangha kochmeyli.
Uyghur tilidiki nerse we orun jayni bildurguchi qoshumchilar asasen peillarning bezide isim, supet, imliqlarning asasigha ulinip , tebiettiki turluk sheyilerni, adem balisining ihtiyajini oteydighan her xil qural yaraqlarni , orun jayni tomurida yaki asasida ipade qilinghan ish herketning obiktini we shuningha oxshash konkirt isimlarning hasil qilidu [1]

Uyghur tidilideki isimlar soz yasighuchi qoshumchilar we soz turlugucghi qoshumchilarning qoshilishui bilen yasilishidin bashqa yene ikki yaki uning koprek musteqqil sozlerning ( isim supet, peil) ning arqimu arqa ulinip kelisi arqiliqmu yasildu. Buningha biz Yer jay namlidin Misalgha elip Otsek :
Jaytirek jay+tirek Tireklik Jay ( Qaghiliqteki bir yezining ismi)
Galeriq gal+eriq Suyi az ( yaki dong) eriq Yopurgha yekshenbe bazaar yezisining bir kenti
Doletbagh dölet+bagh Maralweshideki bir yezining ismi
Toxtiyuz toxti+yuz Ghuljedeki bir yezining ismi
Qaramay qara+may qaramay shehri
Qizilsu qizil+su qizilsu qirghiz aptonum oblasti
Tashqorghan tash+qorghan tashqorghan aptonum nahiyesi
Yorungqash yorung+qash Xotenning bir deryasi
Qaraqash qara+qash xotenning bir nahiyesi
Maralweshi maral+beshi qeshqerning bir nahiyesi
Dongkowruk dong+kowruk urumchi sheride
Saybagh say+bagh urumchideki bir rayon
Tengritagh tengri+tagh

Shuningha oxshash tizip kelish toghhra kelse nurghun misallarni berish mumkun, yuqarda berilgen misallardeki isimlar qandaqtur udul kelip yaki toqup cheqip berilgen bolmastin , belki shu jayning jughrapiylik alahideki , yaki bolmisa hususyetlerige qarap berilghen isimlikini qarapla biliwalgheli bolidu.
Men silerge towendeki tepsili qilip bermekchi bolghan Misallar del kengri ketken Ana Yurtmizningdeki kichikkine bir parche yerning qisqighine uchurliri xalas.
90 yillarning bashlirida xizmetim sewebidin ( bawadunluq qilghan chaghlerim) her daim ( az bolghanda yilda 7-8 qetim ) tashqorghan nahiyesige cheqip kilettim. Yol boyideki nahiye yeza kentler nahaiyeti tonush bolup ketken ediki hetta nahiye, yeza kent arliqideki musapini eniq dep bireleymen. Qeni beraber sanap baqayliq qeshqerdin Tashqorghangha barghuche bolghan arqliqteki nahiye kent yezilar jaylarni.

Toqquzaq (Konasheher)
Opal
Zhongyangchang
Tetur osteng
Oytagh
Gez
Aqquram
Bulungkol(uzuntal)
qarakol
Qarasu
Subash
Subash dawan
Tagharma
Tashqorghan

Yuqarda berilgen isimlarning bir qismi choqum oqurmenlerge tonush bezileri natonush, emdi kileyli bu isimlarning qurulmisi we uning ipdilimekchi bolghan menasigha

Toquzaq nahiye ,
Toquzaq nahiye , Toqquz sak digen ikki sozdin yaslghan , saklar heqqide dimisemmu bilisiler, qeshqer konasheher nahiyesi depmu atilidu eng qedimqi isimlirmizning biri bolup hazirghiche hayat yashap kelmekte we yerim jan halette ( Hem toquzaq hem konasheher dep atalghanlighi uchun) buninggha yandash qeshqerdeki ikkisaq yeni ikki sak bar

Opal
Opal Mexmud Qeshqirimu u yer bizning yurt nami[2] dep otup ketiptu

Zhongyangchang
Zhongyangchankiyinki zamanlarda yol asrash etridi uchun qurup berilgen bir otengning nami

Tetur osteng
Zhongyangchaning cheqip uzungha barmay bir ostengni korusiz heyran qalarliq yeri shuki bu osteng del taghqa qarap aqidu, shuning uchun kishiler bu ostengni tetur osteng dep ataydu, Opalgha barghan bolsengiz bu aylinip kelip opalni su bilen teminleydi.

Oytagh
Oy+tagh oy

1. oyman, oy digen menilerde kelidu [3]
2. tuz yer[4] digen meniler berilgen dimek oytagh , pes, oyman tagh digen menilerni bildurudu, eger sizning bir pursetingiz cheqip shu jaylargha berip qaraydighan bolsengiz taghlar asasiy jehetti pakar taghlar egiz taghlarning korelmeysiz, gez deryasimu bu yerge kelgendek kengri yeyilip aqidu.

Gez
Gez bir tekshurush ponkiti bolup uning ismi shu yerde shu rayonda aqidighan deryaning namidin kelgen, hem Gezde su sewiyesini olcheydighan bir ponkitmu bar .

Aqqoram
Qoram –qoram tash, qiya tash [5] yeni aqqoram aq tash, aq qiyatash digen menilerde kelidu , Qaraqorum bilen sélishturung
Kichik chaghlerim (8-9 yashlar )edi , dadam bilen bir nechche qetim barghan edim 90 yilliri barghan cheghimda u yerde Aqquranm deydighan yerning ozi yoq, emma men belge qiliwalghan kowruk texiche bar bolup yamghur yaqqanda taghdin chushidighan aq tashlar hazirghiche pat pat yolni tosuwelip yoluchilarning aware qilmaqta. Eger yene pursetingiz cheqip qalsa siz gezdin cheqip 20 km etirapida mangghandin keyinki Gez deyasi Ustige selinghan kowrukke kelishke 1km qalghan chaghda etirapingizgha qarisingiz apaq tashlarnin korisiz

Bulungkol
Bulungkol—ismidin melup bolghandek u u tagh qaptilgha jaylasghqan kol bolup qarimaqqa uch bulungha oxshaydu.

Qarakol
Qarakol, dengiz yuzidin 3600m egizlikte bolup del Muztaghatining tagh baghrigha jaylashqan.U kok asmandin alghan kopkok reng jimjit turghan kolde qeniq kok rengde eks etip sizge yiraqtin qara renglik kolni hissettiridu.

Qarasu
Qarasu, qarakolning suyi qarasu dep atilishi eniq turghan gep. Qarasu bir nechche ailelik oteng bolup texminimche Qarakolning gherbijenubi uchideki bir tik tagh baghrigha toghra kelidu.

Subash
Suning beshini hemmiz obdan bilimiz suning beshi lay bolsa toweni qandaq bolishini perez qilish tes emes, su bash del bizning ana derya Tarim deryasining bashlinishi.

Subash dawan
Del tarim deyrasi bilen Gez deryasining bashlininsh nuxtisi mana mushu dawan arqliq ayrildu

Tagharma
Tagharma biraz diqqet qilsaq tagharma eslide tagh+arma digen ikki sozdin yasalghan bolup ismdin bilinghenidek ikki taghni ayrip turudighan bel, tuzlenglik. Qaysi ikki tagh dep qaldengiz tengriteghi tagh tizmisi bilen qaraqorum (Kuenlun)tagh tizmisini ayriydighan bel.. Anche diqqet qilmighan ikki ismimizdin ana derya bile ana taghning ornini eniqliwalduq.

Tashqorghan
Tashqorghan – ismidin melum bolghenidek tashtin yasalghan qorghan , tastin yasalghan tura, tashtin yasalghan qel’e digen menani bildurudu eger tashqorghangha barsengiz esingizde bolsun choqum tashqorghanda tashqorghanning kormey ketmeng.

Eger bir purset bilen yurtimizdeki yer jay namlerini biraz qedirip tekshurdighan bolsaq nurghun qiziqarliq emmma ehmiyetlik uchur tarix we bilimlerge ige bolalaymiz
telemetning dawani bilmeydighenimiz yoq emma telemet nimishqa telemet atalgheni bilidighenimiz az. Telemetning dawinin Emet isimklik yigitmiz qishta otush mumkun bolmighan telemetning dawaini otkenliki uchun telwe emet dawini bolup kiyinche telemet dawani bolghan

Arslanxan kenti Arslanxan kenti Arslanxan Maziri jaylashqan yer bolup u Qeshqer shehirining sherqiy jenubigha 2.5 kilométir kélidighan Tümen deryasining sherqiy qirghaq boyidiki "döletbagh" yézisi arslanxan kentige jaylashqan. Bu mazar miladiye 998 - yili bina qilin'ghan bolup, éytishlargha qarighanda, bu yerge Qaraxaniylarning meshhur xani Ebul Hesen Eli Binni Musa Sulayman Arslanxan (miladiye 978 – 998 - yilliri) ning jesitining bash qismi depne qilin'ghan. We bu kent arslanxan kenti dep atalghan. [6]

Harap yezisi Qeshqer Yengisher Nahiyesining harap yezisinin anglighanmu ? anglighan bolsengiz Harap digen sozning Erep digendin kelgenlikini bilemsiz ?

Tarim deryasining hemizmiz bilimiz , Tarim biz uchun ulugh bir derya, u tarixtin buyan ulugh bolup keldi hem ulugh bolup kelgusi, undaqta uning ulughlughi nede
Tarim[7]

1. Tarim tiginlerge ( shahzadilerge) afrasiyap ewladidin bolghan xenimlargha, shuningdek ularning ulugh ushshaqbalilairigha xas soz, xaqan oghulleridin bashqilar herqanche yuquri mertiwede bolsemu ulargha ishlitilmeydu.
2. kol we qumluqlargha quyuldighan derya tarmaqliri
3. uyghurlar chigrisideki kucha digen yerning yenidki bir jay, bu yerde aqidighan bir deryamu tarim deyildu
Yuqarda tilgha elinghan Kuchadeki tarim hazirqi Terim Yezisini korsitidighan Terim yeziliridin bir nechche yeza halen Ana Yurta mewjut, (yopurghidemu bir Terim Yazisi bar )
Tarim digen isimning soz yiltizige qaraydighan bolsa uning yiltiz ‘tarimaq’ terimaq digendin ibaret buni biz Turkiy Tillar Diwaninda xatirlengen munu peildin eniq korup alalaymiz [8]
Taridi tèridi, ol tarigh taridi u ashliq teridi
Bashqilardemu shundaq deyildu, ‘tarimaq, tarir’
Taranchi taranchi del Tarimaq digen sozdin yasalghan bolup. Teriqchiliq qilghuchi digen menani bildiridu, bezi tarixi kitaplarda noqul halda taranchi dep ayrim millet suptide qarilip taranchi tili digendek supetler bilen tilgha elinmaqta [9]

Yerken Yar boyideki sheher , Yerken qeshqerning bir nahiyesi we qedimqi bir sheher, uning Zerepeshan deryasi boyigha jaylashqenini hemimiz bilimiz,

Yer jaylimzining namimu shundaq muhim bolghan iken uning yezilishimu togha bolishi kirek, bolupmu Bashqa millet tilida yazghan chaghda choqum Uyghur pontikisigha imla qaidisige boysunghan (riaye qilghan) asasta yezishqa teriship Toghra teleppuzda toghra oqulishigha asan kilidighan qelipta yezishimiz kirek.
Yuqarda misallarda dep otkunumizdek bizning ana yurtning herqandaq bir ismining ozige xas milli, til alahidilki bar. Ana yurtteki yer jay namlimiz her zaman bir tereptin ozimizge xaslighi bilen bizning mewjutlighimizning namayendisi suptide ottirgha cheqip tursa yene bir tereptin Ana Yurtqa bolghan igidarchilighimzning namayendisur.

Yer jaylimizning namini toghra ishliteyli
Yer jaylimizning namini togha atayli.
Yer jaylirmizning xaslighini qoghdayli,
Toghra yazayli.

Oqya
London 2006 -6- ay
-------------------------------------------------------------------------------
[1] Hazirqi zaman Uyghur tili, 2- qisim, Moefologiye we sintakis , Shinjiang Xelq Neshiryati 94 bet
[2] Turki tillar diwani 1-tom 99 bet
[3] Turki tillar diwani 1-tom 69 bet
[4] Diwanu lughet-it-turk dizini 422 bet
[5] Turki tillar diwani 1-tom 517 bet
[6] 'Uyghur Mazarliri' Dr Rahile Dawut
[7] Turki tillar diwani 1-tom 514 bet
[8] Turki tillar diwani 3-tom 358 bet
[9] Turki Tillar, N A Baskakow